دانشگاه فردوسی مشهد تاریخ و فرهنگ 2228-706X 58 1 2026 08 23 Dawn Rituals in Pre-Islamic Arab Culture and Their Reflection in Islamic Worship آیین ­های سَحَر در فرهنگِ پیشااسلامی عرب و بازتاب آن‌ها در عباداتِ اسلامی 11 49 48039 10.22067/jhistory.2026.94288.1385 FA حامد خانی (فرهنگ مهروش) دانشیار گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشکدۀ علوم انسانی، واحد گرگان، دانشگاه آزاد اسلامی، گرگان، ایران 0000-0003-2982-6239 Journal Article 2025 07 30 Dawn has held ritual significance since the beginning of the Islamic era and was particularly regarded as an important time for worship and prayer. The relationship between this perception of dawn and the myths and ritual practices of the Arabs in the pre-Islamic period remains unknown. Nevertheless, a small number of reports suggest that, on the eve of the advent of Islam, Arab idolaters performed certain acts of worship at dawn. This raises the question whether a form of reaction to these dawn rituals can be identified in the practices, beliefs, and positions of prominent figures of Islam, early Muslim scholars, and other surviving evidence from the Islamic era. Answering such a question may lead to a better interpretation of Islamic verses and narrations, as well as a deeper understanding of the religious and cultural transformations of early Islam. The present study is undertaken with this objective. The study seeks to pursue a genealogical investigation of dawn worship in the early Islamic period through a cross-cultural analysis of ritual traditions. To this end, it examines Islamic hadiths and narrations, the statements of early Qurʾanic exegetes, the poetry of Arab poets living in periods close to the advent of Islam, and surviving evidence from various ancient Semitic cultures. By drawing on this body of evidence, the study seeks to reconstruct an understanding of the ritual practices of the Arab idolaters contemporary with Prophet Muhammad (PBUH) and, based on parallels between evidence from antiquity and the early Islamic period, to reconstruct the intervening period between them. The study assumes that if the accounts of the Islamic period and the statements of prominent figures of Islam in the first century A.H. are interpreted on the basis of surviving evidence concerning myths and rituals prevalent in various Semitic cultures, they can reflect important information about dawn rituals in the pre-Islamic period. The hypothesis of the study is that various morning acts of worship in the Islamic period emerged as a kind of reaction to the dawn rituals of the idolaters; such an inter-ritual relationship can be identified, for example, in the recommendation to eat the suḥūr, the words of the ʾazān and ʾiqāmah, the dawn prayer, and the prescribed time for performing it. سحرگاه از آغاز عصرِ اسلامی ارزشِ آیینی داشته است. خاصّه آن را زمانی مُهم برای عبادت و دعا می‌دانسته‌اند. پیوند این تَلَقّی با اساطیر و آیین‌های قوم عرب در دورۀ پیشااسلامی شناخته نیست. بااین‌حال گزارش‌هایی اندک نشان از آن دارند که بت‌پرستان عرب در آستانۀ ظهور اسلام برخی اعمال عبادیِ خود را در سحرگاه می‌گزارده‌اند. باید پرسید آیا می‌شود نوعی واکنش به این آیین‌های سَحَریِ بت‌پرستانه را در عبادات و باورها و موضع‌گیری‌های بزرگان دینِ اسلام و عالمان مُتَقَدِّم و دیگر شواهد بازمانده از عصرِ اسلامی بازشناخت یا خیر. یافتنِ پاسخ برای چنین پرسشی می‌تواند به تفسیرِ بهترِ آیات و روایات اسلامی، و همچنین درک بهترِ تحولات دینی ـ فرهنگیِ صدر اسلام بینجامد. مطالعۀ پیشِ‌رو با همین هدف صورت می‌پذیرد. می‌خواهیم با تحلیلِ میان‌فرهنگیِ سنت‌هایِ عبادی کوششی از جنسِ تبارشناسیِ عبادات سحرگاهی در آغازِ عصرِ اسلامی را پی گیریم. به این منظور خواهیم کوشید با تحلیلِ احادیث و روایات اسلامی، اقوال مفسران کهن، اشعار شاعران عرب در دورانی نزدیک به ظهور اسلام، و همچنین شواهد بازمانده از فرهنگ‌های مختلف سامی در عصرِ باستان به درکی از آیین‌های عبادیِ بت‌پرستان عربِ معاصرِ پیامبر(ص) برسیم و باتکیه‌بر وجوه تشابه داده‌هایِ عصرِ باستانی و دورۀ متقدّم اسلامی تصویری از عصرِ میانۀ این دو بازنُماییم. در این مطالعه مفروض انگاشته می‌شود که رِوایاتِ دورۀ اسلامی و اقوال بزرگان اسلام در سدۀ نخستِ هجری، اگر بر پایهٔ شواهد بازمانده از اسطوره‌ها و آیین‌های رایج در فرهنگ‌های مختلف سامی تفسیر شوند، آگاهی‌هایی مهم دربارۀ آیین‌های سحری در دورۀ پیشااسلامی بازمی‌تابانند. فرضیۀ مطالعه آن است که عبادات صبحگاهیِ مختلف در دورۀ اسلامی به‌مثابۀ نوعی واکنش به آیین‌های سحریِ بت‌پرستان پدید آمده‌اند؛ چنان‌که در استحبابِ سحری خوردن، عبارات اذان و اقامه، نماز صبح و وقتِ تشریع‌شده برای آن یک چنین رابطۀ میان آیینی را می‌توان بازشناخت. https://jhistory.um.ac.ir/article_48039_0fd8c2c9a6e5516286350aa0a6c3e7be.pdf