دانشگاه فردوسی مشهد تاریخ و فرهنگ 2228-706X 58 1 2026 08 23 Safavid period markers of Innovations in the Architecture and Urban Spaces of Isfahan شناسه‌های نوآوری دوره صفوی در معماری و فضاهای شهری اصفهان 131 170 48548 10.22067/jhistory.2026.96249.1415 FA نگار یوسفی دانشجوی دکتری گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران 0009-0009-5386-2345 رضا سامه استادیار گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران 0000-0002-0442-1000 فریبرز کریمی استادیار گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران 0000-0003-3592-9162 سید رحمان اقبالی دانشیار گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران 0000-0002-4589-690X Journal Article 2025 11 18 The Ṣafavīd period is characterized by transformations across a range of fields, including significant innovations in architecture, with Isfahan emerging as a particularly important site for the development of new forms of expression. The present article seeks to identify markers of the Ṣafavīd period on the basis of innovations in the architecture and urban spaces of Isfahan. It asks which markers of these innovations can be gained that are designable as markers of the Safavid period and therefore serve as a basis for identifying manifestations of modernity during this time. Modernity has generally been viewed as an imported phenomenon. The significance of this study lies particularly in its contribution to clarifying the beginnings of the modern era in Iran. Systematic review of the research literature and thematic analysis were employed in two stages: first, to collect the identified innovations and, second, to extract their markers. Findings indicate six such markers. Together, they depict the Ṣafavīd period as a new era characterized by the relative predominance of secular concerns, greater openness in public spaces, and increased engagement with the wider world. Within this context, people assumed a distinctive position through their role in the representation of government, their entry into new spheres, their exposure to new rights, and the emergence of the individual as a significant social presence. دوره صفوی با تحولاتی در حوزه‌های مختلف و از جمله نوآوری‌هایی در معماری شناخته می‌شود و در آن اصفهان نقطه‌ای مشخص در بروز تعابیر تازه است. مقالهٔ حاضر دستیابی به شناسه‌هایی از این دوره را بر مبنای نوآوری‌ها در معماری و فضاهای شهری اصفهان مدنظر دارد و به دنبال پاسخ این پرسش است که چه شناسه‌هایی از این نوآوری‌ها می‌توان احراز کرد که در جایگاه شناسه‌ای از دوره صفوی قابل‌طرح باشند و مبنایی برای شناسایی نمود تجدد در دوره صفوی به دست دهند. تجدد عموماً در جایگاه امری وارداتی دیده شده و اهمیت این پژوهش به‌ویژه در کمک به تبیین آغاز دوران مدرن در ایران است. روش‌های مرور نظام‌مند ادبیات‌پژوهش و تحلیل مضمون در دو مرحله گردآوری نوآوری‌ها و استخراج شناسه‌ها مورداستفاده قرار گرفته‌اند. یافته‌ها بر شش شناسه دلالت می‌کنند. آن‌ها دوره صفوی را زمانه‌ای نو با غلبه نسبی امور غیرمذهبی و گشایش در فضاهای عمومی و ارتباط با جهان نشان می‌دهند که در‌ آن مردم از حیث نقش آن‌ها در نمایش حکومت، ورودشان به عرصه‌های تازه، آشنایی با حقوقی جدید و مطرح‌شدن فرد جایگاهی ویژه داشتند. https://jhistory.um.ac.ir/article_48548_b2385ae6de2a909f2ad7b45f9922af69.pdf