https://jhistory.um.ac.ir/ تاریخ و فرهنگ fa daily 1 Sun, 23 Aug 2026 00:00:00 +0330 Sun, 23 Aug 2026 00:00:00 +0330 https://jhistory.um.ac.ir/article_48039.html سحرگاه از آغاز عصرِ اسلامی ارزشِ آیینی داشته است. خاصّه آن را زمانی مُهم برای عبادت و دعا می‌دانسته‌اند. پیوند این تَلَقّی با اساطیر و آیین‌های قوم عرب در دورۀ پیشااسلامی شناخته نیست. بااین‌حال گزارش‌هایی اندک نشان از آن دارند که بت‌پرستان عرب در آستانۀ ظهور اسلام برخی اعمال عبادیِ خود را در سحرگاه می‌گزارده‌اند. باید پرسید آیا می‌شود نوعی واکنش به این آیین‌های سَحَریِ بت‌پرستانه را در عبادات و باورها و موضع‌گیری‌های بزرگان دینِ اسلام و عالمان مُتَقَدِّم و دیگر شواهد بازمانده از عصرِ اسلامی بازشناخت یا خیر. یافتنِ پاسخ برای چنین پرسشی می‌تواند به تفسیرِ بهترِ آیات و روایات اسلامی، و همچنین درک بهترِ تحولات دینی ـ فرهنگیِ صدر اسلام بینجامد. مطالعۀ پیشِ‌رو با همین هدف صورت می‌پذیرد. می‌خواهیم با تحلیلِ میان‌فرهنگیِ سنت‌هایِ عبادی کوششی از جنسِ تبارشناسیِ عبادات سحرگاهی در آغازِ عصرِ اسلامی را پی گیریم. به این منظور خواهیم کوشید با تحلیلِ احادیث و روایات اسلامی، اقوال مفسران کهن، اشعار شاعران عرب در دورانی نزدیک به ظهور اسلام، و همچنین شواهد بازمانده از فرهنگ‌های مختلف سامی در عصرِ باستان به درکی از آیین‌های عبادیِ بت‌پرستان عربِ معاصرِ پیامبر(ص) برسیم و باتکیه‌بر وجوه تشابه داده‌هایِ عصرِ باستانی و دورۀ متقدّم اسلامی تصویری از عصرِ میانۀ این دو بازنُماییم. در این مطالعه مفروض انگاشته می‌شود که رِوایاتِ دورۀ اسلامی و اقوال بزرگان اسلام در سدۀ نخستِ هجری، اگر بر پایهٔ شواهد بازمانده از اسطوره‌ها و آیین‌های رایج در فرهنگ‌های مختلف سامی تفسیر شوند، آگاهی‌هایی مهم دربارۀ آیین‌های سحری در دورۀ پیشااسلامی بازمی‌تابانند. فرضیۀ مطالعه آن است که عبادات صبحگاهیِ مختلف در دورۀ اسلامی به‌مثابۀ نوعی واکنش به آیین‌های سحریِ بت‌پرستان پدید آمده‌اند؛ چنان‌که در استحبابِ سحری خوردن، عبارات اذان و اقامه، نماز صبح و وقتِ تشریع‌شده برای آن یک چنین رابطۀ میان آیینی را می‌توان بازشناخت. https://jhistory.um.ac.ir/article_48574.html انسان ذخیره‌گاه زمان است، اما برخورداری از تجربیات تاریخیِ یکسان، به‌مثابه تأثیرپذیری همسان نیست. این تفاوت عامل شکل‌گیری جوامع تاریخی و ناتاریخی بوده است؛ مفاهیمی که به پیشینه تاریخی و میزان تأثیرپذیری از تاریخ نظر دارند. این پژوهش به روش تحلیلی- استنتاجی و با رویکرد تاریخی- فلسفی، درصدد پاسخ‌گویی به این پرسش است: عامل شکل‌گیری جوامع تاریخی و ناتاریخی چیست و چه تأثیری بر رویکرد این جوامع نسبت به تغییر و تجدد دارد؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که غلبه بر طبیعت، تن دادن به حاکمیتی نظام‌ساز و الگوساز، تراکم و ماندگاریِ مظاهر تمدنی و درگیری با مسائل پیچیده فکری مهم‌ترین عوامل و بایسته‌های شکل‌گیری جوامع تاریخی به شمار می‌روند، اما رابطه تعادلی با طبیعت، زیست عاری از کنترل سیاسی، فقدان قابلیت برای زایش و حفظ مظاهر تمدن یا بومی‌سازی عناصر عاریتیِ آن و درگیری با چالش‌های سطحی مانع قرارگرفتن در فرایند تاریخی شدن بوده است. در نتیجه، جوامع ناتاریخی جوان مانده‌اند و جوامع ناتاریخی دچار پیری شده‌اند؛ تمایزی که به مقاومت جوامع تاریخی در مقابل تجدد آمرانه و آمادگی بیشتر جوامع ناتاریخی برای پذیرش تجدد سطحی منجر می‌شود. https://jhistory.um.ac.ir/article_48547.html جان دِرِک لَثِم (1927 – 2005 م)، زبان‌شناس و خاورشناسِ فقید بریتانیایی است که از پیشگامان پژوهش در حوزه تاریخ اجتماعیِ جنگاوری به‌شمار می‌رود. اثر مشهور او در این زمینه کمان‌گیری ساراسن نام دارد که ترجمه و تفسیر انگلیسیِ رساله‌ای عربی با موضوع تیراندازی است. درک لثم، در همین حوزه مقالاتی هم نگاشته است که یکی از آنها تحت عنوان «کمان‌داران خاورمیانه: پس‌زمینه ترکی-ایرانی» در سال 1970م منتشر شده است. در نوشتار حاضر قصد داریم ضمن ارائه گزارشی از محتوای این مقاله، آراء نویسنده آن درباره یکی از ابعاد مغفول تاریخ مشرق‌‌زمین را واکاوی کنیم. لثم بر این باور است که مسلمانان برای تعلیم مهارت‌های تیراندازی، نظام آموزشی معتبری پدید آوردند که علاوه بر برخورداری از گنجینه اصطلاحات پارسی، از جایگاه شاهان ساسانی در هنر کمان‌گیری، کسبِ اعتبار می‎کرده است. از سوی دیگر کمان‌دارانی از حوزه فرهنگی ایران، در زمره اساتید مشهور و صاحب‌سبک این نظام به‌شمار می‌آمدند. هدف دیگرِ لثم از انجام این پژوهش نمایاندن نشانه‌هایی از تأثیرات مشابه ترکان بر فنون و رسوم کمان‌گیریِ مسلمین بوده است. https://jhistory.um.ac.ir/article_48085.html موزه آستان ‌‌قدس رضوی یکی از ارزشمندترین گنجینه‌های فرهنگ و هنر ایران است که تنوعی از آثار و اسناد تاریخی در آن نگهداری می‌شود. بخشی از این آثار، جامگانی‌ است که با سکه‌دوزی زینت ‌شده و مزین به سکه‌هایی از ادوار تاریخی مختلف و با جنس و ابعاد متنوع است. باتوجه‌به تنوع جامگان سکه‌دوزی شده و اغلب ناشناختۀ موجود در گنجینه موزه رضوی، این پرسش مطرح می‌شود که در بررسی جامگان سکه‌دوزی موجود در موزه رضوی، چه اطلاعاتی در خصوص نوع جامه، عیار سکه، کیفیت دوخت و نصب سکه‌ها و کاربرد این آثار به دست می‌آید؟ هدف، شناسایی ویژگی‌های کیفی سکه‌دوزی و کاربرد آن در تزیین جامگان با استناد به آرشیو موزه آستان قدس رضوی به‌منظور واکاوی منزلت مالک جامگان است. ماهیت این پژوهش توسعه‌ای و روش تحقیق آن توصیفی-تحلیلی و شیوه گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای و میدانی است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهند که کاربرد سکه‌دوزی بیش از همه در جامگان زنان به‌کاررفته که با تنوعی از انواع سکه، ابعاد، جنس، فرم و رنگ‌مایه در بخش‌های مختلف جامه به همراه دیگر تزیینات همچون سوزن‌دوزی رایج بوده است. این جامگان که در مراسم و مناسبات خاص پوشیده می‌شده، عمدتاً متعلق به طبقات ممتاز جامعه بوده و از عصر صفوی تا پهلوی کاربرد داشته است. https://jhistory.um.ac.ir/article_48548.html دوره صفوی با تحولاتی در حوزه‌های مختلف و از جمله نوآوری‌هایی در معماری شناخته می‌شود و در آن اصفهان نقطه‌ای مشخص در بروز تعابیر تازه است. مقالهٔ حاضر دستیابی به شناسه‌هایی از این دوره را بر مبنای نوآوری‌ها در معماری و فضاهای شهری اصفهان مدنظر دارد و به دنبال پاسخ این پرسش است که چه شناسه‌هایی از این نوآوری‌ها می‌توان احراز کرد که در جایگاه شناسه‌ای از دوره صفوی قابل‌طرح باشند و مبنایی برای شناسایی نمود تجدد در دوره صفوی به دست دهند. تجدد عموماً در جایگاه امری وارداتی دیده شده و اهمیت این پژوهش به‌ویژه در کمک به تبیین آغاز دوران مدرن در ایران است. روش‌های مرور نظام‌مند ادبیات‌پژوهش و تحلیل مضمون در دو مرحله گردآوری نوآوری‌ها و استخراج شناسه‌ها مورداستفاده قرار گرفته‌اند. یافته‌ها بر شش شناسه دلالت می‌کنند. آن‌ها دوره صفوی را زمانه‌ای نو با غلبه نسبی امور غیرمذهبی و گشایش در فضاهای عمومی و ارتباط با جهان نشان می‌دهند که در‌ آن مردم از حیث نقش آن‌ها در نمایش حکومت، ورودشان به عرصه‌های تازه، آشنایی با حقوقی جدید و مطرح‌شدن فرد جایگاهی ویژه داشتند. https://jhistory.um.ac.ir/article_48210.html فیلم‌ها و مجموعه‌های تاریخی یکی از مؤثرترین ابزارهای بازنمایی گذشته و شکل‌دهی به ادراک عمومی از تاریخ هستند. هدف این پژوهش بررسی شیوه بازنمایی مناسبات ملاصدرا با اصحاب قدرت در مجموعه تلویزیونی «روشن‌تر از خاموشی» و سنجش میزان انطباق آن با روایت منابع تاریخی معتبر است. روش تحقیق توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر تحلیل محتوای کیفی است که در آن چهره‌های درباری سریال با گزارش‌های تاریخ مکتوب مقایسه می‌شوند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که این مجموعه با خلق روایتی دراماتیک و جذاب، از بازآفرینی هنری و معناپردازی ایدئولوژیک در بازنمایی دوره صفوی بهره گرفته است. شخصیت‌هایی که در منابع تاریخی ارتباط مستقیمی با ملاصدرا نداشته‌اند، در روایت تصویری به حامیان یا مخالفان اصلی او تبدیل شده‌اند. همچنین، قدرت سلطنتی و چهره شاه‌عباس و خاندان او برجسته شده و تضادها و تعارض‌های سیاسی برای جلب‌توجه مخاطب پررنگ شده است. ازاین‌رو، می‌توان گفت که مجموعه، با تأکید بر عناصر نمایشی و انتقال مفاهیم ارزشی و ایدئولوژیک، از بازسازی مستند تاریخ فاصله گرفته و «روایت دوم» ویژه خود از عصر صفوی را ارائه کرده است. https://jhistory.um.ac.ir/article_48313.html انقلاب مشروطه (۱۲۸۵-۱۳۰۴ش) صحنه کشمکش میان گفتمان‌های سنت و مدرنیته در ایران بود. این پژوهش به بررسی نحوه بازنمایی این دو گفتمان در مطبوعات شهر مشهد می‌پردازد. باتکیه‌بر نظریه «قدرت/دانش» میشل فوکو، از تحلیل گفتمان کیفی برای واکاوی ۶ روزنامه شاخص مشهد؛ خورشید، بشارت، طوس، شرق ایران، جهان زنان و بهار بهره گرفته‌ایم. نمونه‌های مورد مطالعه شامل ۱۷۵ متن کلیدی (مقالات و سرمقاله‌ها) از دوره مشروطه است. یافته‌ها نشان می‌دهد مطبوعات مشهد نه تنها اخبار را بازتاب نمی‌دادند، بلکه خود در مقام «تکنولوژی قدرت» به بازتعریف مفاهیمی مانند «قانون»، «آزادی»، «عدالت» و «هویت ملی» می‌پرداختند. این رسانه‌ها از طریق استراتژی‌های گفتمانی (نظیر تلفیق مفاهیم دینی و مدرن یا سوژه‌سازی نوین) تلاش کردند نظم گفتار سنتی را بشکنند و سوژه‌ای جدید (شهروند آگاه) بسازند. درعین‌حال مقاومت ساختارهای سنتی و مذهبی، برخی خطوط قرمز را ایجاد می‌کرد. این تحقیق نشان می‌دهد تحلیل گفتمان فوکویی قادر است لایه‌های پنهان تولید حقیقت در مطبوعات مشروطه را آشکار سازد و نقش فعال رسانه‌ها در گذار جامعه به مدرنیته را تبیین کند. https://jhistory.um.ac.ir/article_48832.html مقاله حاضر با تلفیق نظریۀ «حافظۀ جمعی» و تحلیل گفتمان برساخت‌گرایانه، به واکاوی نقش تاریخ‌نگاری در شکل‌دهی به هویّت ملی ایرانیان می‌پردازد. این دو رهیافت، با تأکید مشترک بر مؤلفه‌هایی چون گزینشگری، بازسازی خاطره در تعامل با یکدیگر قرار می‌گیرند. «تاریخ نگاری مقدس» برساخته در گفتمان او، به‌طور مشخص در چارچوب فرآیند ملّت‌سازی جای می‌گیرد. پورداود تقابل «عصر ایران پیشااسلامی» و «دورۀ انحطاط پس از اسلام» را بازتولید نمود. پورداوداز یکسو با طرد دوران اسلامی و تبدیل اعراب به «دیگری بنیادین»، به مرزبندی هویتیِ روشنی دست می‌یابد و از سوی دیگر با جذب و ادغام نمادهایی چون زبان فارسی و تشیع، ادعای تداوم تاریخی را طرح می‌کند. در این مسیر، او از دو سازوکار بنیادین بهره می‌گیرد: نخست، بازتولید اساطیر از خلالِ ارتقای متون اوستایی به جایگاه نمادهای هویّت‌ساز؛ و دوم، اعطای تقدّس گفتمانی به این متون، تا آنجا که اوستا به «ناموس ملی» بدل می گردد. بدین‌ترتیب، از رهگذر تاریخ‌نگاری پورداود، مهندسی و جهت‌دهیِ معیّنی به حافظۀ جمعی ایرانیان شکل گرفت. در نهایت، تاریخ‌نگاری پورداودپیوند ناگسستنیِ میان دانش، قدرت و فرآیند هویت‌سازی در دنیای مدرن را به تصویر می‌کشد. https://jhistory.um.ac.ir/article_48833.html در زندگی انسان، برای رنگ‌ها می‌توان کارکردهای گوناگونی را شناسائی کرد. انتخاب رنگ‌ها در پوشاک، از دیرباز حاوی معنا بوده است. اغلبِ کارکردهای رنگ در پوشاک، به لحاظ اثری که در تولید معنا و انتقال آن به بیننده دارند، کارکردهایی ابزاری هستند. در این نوشتار با روش توصیفی- تحلیلی و شیوة مطالعة کتابخانه‌ای، در زمینة کارکردهای استفاده از رنگ در پوشاک در عصر مغول- تیموری بررسی تاریخی صورت گرفته است. با شناسائی و فهم معانی این کارکردها، می‌توان گستره اثر بخشی رنگ پوشاک در اجتماع عصر مغول- تیموری را بهتر درک کرد. نتایج نشان می‌دهد که رنگ در پوشاک در عصر مغول- تیموری، حداقل از سه کارکرد نمایشی، ارزشی و هویّت بخشی برخوردار بود. رنگ پوشاک ابزاری در دست خواص جامعه برای نمایش احساسات و تمایلات، اثبات ارزشمندی معنوی و تمایز از دیگران بود. https://jhistory.um.ac.ir/article_48834.html چکیدهمظفرالدین شاه قاجار در سال 1280ش/1901م، امتیازنامه نفت را به مدت 60 سال به ویلیام ناکس دارسی واگذار نمود.کشف نفت در سال 1287ش/ 1908م، در مسجدسلیمان، موجب تحولاتی در ساختارهای اجتماعی و فرهنگی شهرهای نفتی جنوب گردید. یکی از مهم‌ترین این تحولات، شکل‌گیری ساختار نظام آموزشی نوین در شهرهای نفتی جنوب تحت مدیریت شرکت نفت انگلیس و ایران بود. پژوهش حاضر، با تلفیق روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع دست اول، منابع کتابخانه ای، اسناد، نشریات، می کوشد نشان دهد که مدیران انگلیسی شرکت نفت با احداث وتوسعه مدارس، آموزش‌های فنی، تربیت نیروی متخصص و اعزام دانشجو به خارج، تا چه میزان موجب ارتقای سطح سواد در شهرهای نفتی جنوب گردیدند. در این پژوهش کوشیده شده است ساختار نظام آموزشی شهرهای نفتی جنوب ایران از آغاز سال 1287ش/1908م تا سال 1330ش/1951م با تأکید بر نقش مدیران انگلیسی شرکت نفت انگلیس و ایران، مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد. https://jhistory.um.ac.ir/article_48867.html ارزیابی اعتبار گزارش‌های تاریخی و تشخیص خبرِ معتبر از سقیم، همواره یکی از دشوارترین مسائل فراروی پژوهشگران تاریخ بوده است؛ دشواری‌ای که در سنت اسلامی به سبب پیوند با باورهای کلامی، از حساسیتی دوچندان برخوردار می‌شود. مسئلهٔ اصلی پژوهش حاضر، کندوکاو در این پرسش بنیادین است که عقل در اندیشهٔ علامه حلی چه جایگاهی در فرایند اعتبارسنجی تاریخی دارد؟ به بیان دقیق‌تر، آیا عقل نزد وی صرفاً ابزاری در خدمت نقل و فهمِ ظواهر آن محسوب می‌شود، یا معیاری مستقل برای نقد محتوای گزارش‌ها، داوری میان روایت‌های متعارض و کشف قواعد حاکم بر تحولات اجتماعی به‌شمار می‌آید؟ فرضیهٔ پژوهش بر این است که علامه با ارائهٔ خوانشی خاص از عقل -که ریشه در مبانی کلامی و فلسفی امامیه دارد- الگویی از تاریخ‌نگاری عقلانی ترسیم می‌کند که در آن، عقل نه تنها شرطِ فهمِ نقل، بلکه مبنای سنجش اعتبار و داورِ نهایی در تعارضات تاریخی است. این نوشتار با روش توصیفی‑تحلیلی و مطالعهٔ مستقیم آثار علامه، مؤلفه‌های این الگو را استخراج کرده است.