نقش علمای شیعی در عرفی گرایی و نوسازی نظام قضایی ایران پیش از عصر پهلوی اول

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

حسن زندیه

طلعت ده پهلوانی

ایرانی

10.22067/history.v0i0.11956

چکیده

در طول تاریخ ایران اسلامی نظام قضایی همواره بر دو گونۀ عرف و شرع مبتنی بوده است. با رسمیت یافتن مذهب تشیع در عصر صفوی، فقه شیعه مبنای قضاوت‌های شرعی قرار گرفت و حاکم برای انجام امور قضایی مأمورانی چون صدر، شیخ‌الاسلام و سایر مقامات قضایی (به عنوان نماینده تامّ‌الاختیار شاه در اجرای حقوق عمومی و کیفری) بدین کار می‌گماشت در اواخر عصر قاجار تأثیرات فکری نهضت مشروطیت و حضور طبقة جدید از تحصیل‌کردگان غرب در کنار طبقۀ حاکمه، سبب عرفی‌گرایی و نوسازی در نظام قضایی بخصوص متمم قانون اساسی گردید که اصل تفکیک قوا و شکل گیری نظام جدید قضایی و گرایش به سمت یک قانونگذاری سکولار را مورد توجه قرار داده بود. این برخلاف دیدگاه علماء بود که به طور سنتی خود را متولی امر قضا می‌دانستند. استدلال علماء این بود که به جای قانون شرع، قانون دیگر محل احتیاج نیست. این‌چنین به رغم کوششهای متجدّدین استقرار کامل قضاوت عرفی ناکام ماند. علیهذا آنچه که در این مقاله مورد بررسی قرار خواهد گرفت؛ اینست که علما چه نقشی در عرفی‌گرایی و نوسازی نظام قضایی پیش از عصر پهلوی ایفاء کردند؟

کلیدواژه‌ها

نظام قضایی

شرع

عرف

متمم قانون اساسی

---