تاریخ و فرهنگ

تاریخ و فرهنگ

انگیزه‌های سیاسی ـ اجتماعی و نظامی ـ امنیتی اشراف ایرانی در مصالحه با اعراب مسلمان

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری تاریخ ایران اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد
2 استاد دانشگاه فردوسی مشهد
3 دانشیار دانشگاه فردوسی مشهد
4 استاد دانشگاه خوارزمی
چکیده
فتح ایران توسط اعراب مسلمان که به پایان یافتن حاکمیت دودمان ساسانی منجر شد و همچنین مسئلۀ چگونگی، چرایی و پیامدهای آن، بارها و از زوایای گوناگون توسط تاریخ‌پژوهان مورد بحث و تحلیل قرار گرفته و دربارۀ دلایل تسلط سریع و غیرقابل پیش‌بینی آنان بر قلمرو بزرگ ساسانی دیدگاه‌های مختلفی مطرح شده است. به عنوان مثال، می‌توان به مصالحه و سازش برخی از خاندان‌های اشراف و حکومتگر ایرانی با عرب‌ها با اهداف اقتصادی و دینی اشاره کرد. با این‌همه، تاکنون پژوهش مستقل و منسجمی دربارۀ اهداف و انگیزه‌های غیراقتصادی و غیردینی اشراف ایرانی در مصالحه با عرب‌ها انجام نشده است. این پژوهش ـ که از روش توصیفی ـ تحلیلی بهره می‌برد ـ می‌کوشد تا به بررسی انگیزه‌های سیاسی ـ اجتماعی و نظامی ـ امنیتی فاتحان عرب بپردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که اضطرار جهت حفظ جان، حفظ جایگاه و مناصب پیشین، کسب جایگاه سیاسی ـ اجتماعی در نظام جدید، بهره‌گیری از نیروی نظامی عرب‌ها در حذف رقبای دیرینه و واقع‌گرایی برای گذر از بحران نظامی و تجدید قوا سبب شد تا دسته‌ای از اشراف ایرانی به راهبرد مصالحه و همکاری با نیروهای مهاجم عرب‌ روی آورند.
کلیدواژه‌ها

ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله. ذکر اخبار اصفهان. به ‌تحقیق سیدحسن کسروی. بیروت: دارالکتب العلمیه، 1410ق.
 
ابن‌اسفندیار، بهاءالدین محمدبن حسن. تاریخ طبرستان. به‌ تصحیح عباس اقبال، تهران: چاپ‌خانۀ مجلس، 1320ش.
 
ابن‌اعثم‌ کوفی، محمدبن علی. الفتوح. ترجمۀ محمدبن احمد مستوفی هروی، به‌ تصحیح غلام‌رضا طباطبائی مجد، تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1372ش.
 
ابن‌مسکویه، احمدبن علی. تجارب‌الامم. ترجمۀ ابوالقاسم امامی. تهران: سروش، 1389ش.
 
ایمان‌پور، محمدتقی و نجم‌الدین گیلانی. «نقش خاندان‌های کهن در فراز و فرود سلسله‌های ایرانی در دورۀ ایران باستان». پژوهش‌های تاریخی، شماره‌‌ 3 (پاییز 1389): 41 ـ 56.
 
ایمان‌پور، محمدتقی و نجم‌الدین گیلانی. «نقش شورش بهرام چوبین در تضعیف و فروپاشی دولت ساسانی». فصلنامه علمی تاریخ اسلام و ایران، شماره 8 (زمستان، 1389): 1 ـ 28.
 
بلاذری، احمدبن یحیی. فتوح البلدان (بخش مربوط به ایران). ترجمۀ آذرتاش آذرنوش، به‌ تصحیح محمد فرزان، تهران: سروش، 1364ش.
 
بلعمی، ابوعلی محمدبن محمد. تاریخنامه طبری. به ‌تصحیح محمد روشن، تهران: سروش، 1378ش.
 
پروکوپیوس. جنگ‌های ایران و روم. ترجمۀ محمد سعیدی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1365ش.
 
ثعالبی نیشابوری، عبدالملک‌بن محمد. تاریخ ثعالبی (مشهور به غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم). ترجمۀ محمد فضائلی، تهران: نقره: 1368ش.
 
حاکم نیشابوری، ابوعبدالله. تاریخ نیشابور. ترجمۀ محمدبن حسین خلیفۀ نیشابوری، مقدمه و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: نشر آگه، 1375ش.
 
خلیفة‌بن خیاط، ابوعمرو. تاریخ. به ‌تحقیق سهیل زکار، بیروت: دارالفکر، 1414ش.
 
دینوری، ابوحنیفه احمدبن داود. الاخبارالطوال. ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی، تهران: نی، 1383ش.
 
زند‌بهمن‌یسن. با ترجمه و تصحیح محمدتقی راشد محصل، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1385ش.
 
طبری، محمدبن جریر. تاریخ طبری (تاریخ الرسل و الملوک). ترجمۀ ابوالقاسم پاینده. تهران: اساطیر، 1375ش.
 
فردوسی، ابوالقاسم. شاهنامۀ فردوسی. جلد هشتم و نهم. تهران: قطره، 1373ش.
 
قاضی‌ابویوسف. الخراج. ترجمۀ میرعلی اصغر شعاع. بی‌جا: مدیریت جریده ثروت وزارت مالیه، 1335ش.
 
قدامة ‌بن جعفر. کتاب الخراج و صنعة الکتابه. با تحقیق و تقدیم حسین خدیوجم، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1353ش.
 
قنوات، عبدالرحیم. «خاتون بخارا». تاریخ و تمدن اسلامی، شمارۀ‌ 10 (پاییز و زمستان 1388): 3 ـ 34.
 
مرسل‌پور، محسن، عادل شعبانی‌مقدم و آرمان فروهی. «تحلیل انتقادی روایات منابع پیرامون عملکرد رستم فرخزاد در نبرد قادسیه». مطالعات تاریخ اسلام، شمارۀ‌ 25 (تابستان 1394): 161ـ180.
 
مرعشی، ظهیرالدین. تاریخ طبرستان، رویان و مازندران. تهران: مؤسسۀ مطبوعاتی شرق، 1345ش.
 
معصومی، محسن، حسین بیاتلو و محمد نورمحمدی. «انگیزه‌های اقتصادی و دینی ایرانیان در مصالحه با عرب‌ها در قرن نخست بر اساس عهدنامه‌ها (رویکرد مقایسه‌ای)». پژوهشنامۀ تاریخ اسلام، شمارۀ‌ 25(بهار 1396): 5ـ22.
 
مفتخری، حسین.«جامعۀ ایرانی در مواجهه با اعراب مسلمان». تاریخ اسلام، شمارۀ‌ 16(زمستان 1382): 5ـ32.
 
مقدسی، مطهربن طاهر. آفرینش و تاریخ. ترجمۀ محمدرضا شفیعی کدکنی. تهران: آگاه، 1386ش.
 
منتظرالقائم، اصغر. «نقد و بررسی روایات مربوط به نخستین فاتحان آذربایجان تا سال 40 ق». پژوهش‌های تاریخی، شمارۀ 2 (تابستان 1391): 15ـ 28.
 
ناظمیان‌فرد، علی. «جنگاوران ایرانی در سپاه قبایلی عرب در سدۀ نخست هجری». تاریخ اسلام، شمارۀ 22 (تابستان 1395): 5ـ25.
 
نرشخی، محمد بن جعفر. تاریخ بخارا. ترجمۀ ابونصر احمد بن محمد، با تلخیص محمد بن زفر بن عمر، با تصحیح و تحشیۀ مدرس رضوی. تهران: توس، 1363ش.
 
Pourshariati, Parvaneh. Decline and Fall of the Sasanian Empire (The Sasanian -Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran). I.B. Tauris & Co Ltd in association with the Iran Heritage Foundation, 2008.
 
Sebeos. The Armenian History Attributed to Sebeos. Translated with notes by Robert Thomson, Historical commentary by James Howard-Johnston with assistance from Tim Greenwood. Liverpool University press, 1999.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 51، شماره 2 - شماره پیاپی 103
پاییز و زمستان 1398
دی 1398
صفحه 69-53

  • تاریخ دریافت 14 مهر 1398
  • تاریخ بازنگری 30 فروردین 1399
  • تاریخ پذیرش 31 اردیبهشت 1399