تاریخ و فرهنگ

تاریخ و فرهنگ

نقش و کارکرد دیوان سالاری آل‌اینجو (725ـ754ق) در شکوفایی فرهنگی و هنری فارس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکترای تاریخ دانشگاه تبریز
چکیده
دیوان سالاری آل‌اینجو، از حیث رویکردهای فرهنگی و هنری، در زمینه‌های تذهیب، کتاب آرایی، نگارگری و معماری و نیز ظهور شاعرانی چون حافظ شیرازی، عبید زاکانی و خواجوی کرمانی دوره‌ای پرتحرک و درخشان را در تاریخ هنر و ادب ایران پدید آورده است. ایجاد بستر های مساعد برای آفرینش آثار فرهنگی و هنری، بی تردید از مواضع و اقدامات دیوانی این سلسله و کنشگران آن جدا نبوده است. این جستار با روشی توصیفی ـ تحلیلی کارکرد دیوان‌سالاری آل‌اینجو در شکوفایی فرهنگی و هنری و همچنین عوامل مؤثر بر اثربخشی و نقش آفرینی آن را در کانون توجه خود قرار داده است. یافته‌ها بیانگر آن است که کارآمدی مؤثر تشکیلات دیوانی این دوره و اقدامات و مساعی آن در برپایی امنیت، رونق تجارت و رفاه اجتماعی و همچنین حضور و نقش آفرینی وزیران، حاکمان و عناصر دیوانی خبره و هنرنواز، در شکوفایی هنری این دوره تأثیر بسزایی داشته است. افزون بر آن، نشان می دهد که خوشنامی، تجارب و خاستگاه دیوانی آل‌اینجو، معاشرت و هم گرایی آنان با خاندان‌ها و عناصر دیوانی و همچنین تساهل و تسامح، سخاوت، عدالت و ایران گرایی شاه ابواسحاق اینجو و نزدیکانش، در کنار استمرار خاندان دیوان سالار در شیراز قرن هشتم هجری، عوامل مهمی در نقش آفرینی دیوانیان و استعانت از توانمندی های تشکیلاتی آنان در حوزۀ حکومت‌داری به‌ویژه امور فرهنگی و هنری بوده  است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آدامووا، ا. ت و ل. ت گیوزالیان. نگاره­های شاهنامه. ترجمۀ زهره فیضی. تهران: فرهنگستان هنر، 1386ش.
آژند، یعقوب. «تعامل فرهنگ­های ایرانی، اسلامی و ترکی در شیراز سدۀ هشتم و نهم قمری». تاریخ ایران، شمارۀ 5/ 60 (بهار 1388): 1ـ16.
ابن‌بطوطه، محمد بن عبدالله. سفرنامه. ترجمۀ محمّدعلی موحد. تهران: آگه، 1376ش.
اشپولر، برتولد. تاریخ مغول در ایران: سیاست، حکومت و فرهنگ دورۀ ایلخانان. ترجمۀ محمود میرآفتاب. تهران: علمی و فرهنگی، 1380ش.
 بحرانی­پور، علی و سیده‌ زهرا زارعی. «خاستگاه­های اقتدار و مقبولیت اجتماعی سلسلۀ آل‌اینجو، 754ـ725ق». تاریخ اسلام و ایران، سال بیستم، دورۀ جدید، شمارۀ 8 (زمستان 1389)، 29ـ53.
بحرانی­پور، علی. «تأثیر الگوی جامعه­شناختی سیاسی فارس در سیاست عملی آل‌اینجو». تاریخ اسلام و ایران، سال بیست و سوم، دورۀ جدید، شمارۀ 19 (پاییز 1392): 5ـ33.
تتوی، احمد قاضی و آصف‌خان قزوینی. تاریخ الفی. به‌تصحیح غلامرضا طباطبایی مجد. تهران: علمی و فرهنگی، 1382ش.
جوینی، علاءالدین عطاملک. تاریخ جهانگشا. به‌تصحیح محمّد قزوینی و سیدشاهرخ موسویان. تهران: دستان، 1385ش.
حافظ‌ ابرو، عبدالله ­بن لطف­الله. زبدة ­التواریخ. به‌تصحیح سیدکمال ­جوادی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1380ش.
حافظ، شمس­الدین محمّد. دیوان حافظ. بر اساس نسخۀ تصحیح شدۀ غنی و قزوینی. به‌کوشش رضا کاکائی دهکردی. تهران: ققنوس، 1394ش.
حافظ، شمس‌الدین محمد. دیوان غزلیّات. به‌کوشش خلیل خطیب ­رهبر. تهران: صفی‌علیشاه، 1384ش.
حسینی­فسایی، میرزاحسن. فارسنامۀ ناصری. به‌تصحیح منصور رستگار فسایی. تهران: امیرکبیر، 1382ش.
خیراندیش، عبدالرسول و علی منصوری. «منازعه­های اجتماعی درون­شهری شیراز در قرن هشتم و نقش عوامل بیرونی در آن». تاریخ اسلام و ایران، سال بیست و دوّم، دورۀ جدید، شمارۀ 16 (زمستان 1391): 47ـ62.
خیراندیش، عبدالرسول. فارسیان در برابر مغولان، تهران: آبادبوم، 1394ش.
خواندمیر، غیاث­الدین بن همام­الدین. تاریخ حبیب­السیر. تهران: خیام، 1380ش.
زرکوب شیرازی، احمد بن ابی­الخیر. شیرازنامه. به‌کوشش اسمعیل واعظ جوادی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1350ش.
 زرین­کوب، عبدالحسین. از کوچۀ رندان. تهران: سخن، 1374ش.
 سمرقندی، کمال­الدین عبدالرزاق. مطلع­ السعدین و مجمع ­البحرین. به‌کوشش عبدالحسین نوایی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی، 1383ش.
شبانکاره­ای، محمّد بن علی بن محمّد. مجمع­الانساب. به‌تصحیح میرهاشم محدث. تهران: امیرکبیر، 1381ش.
شجاع، انیس­الناس. به‌کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1356ش.
صفا، ذبیح الله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران: فردوسی، 1378ش.
عباسی، جواد و فاطمه حاجی­آبادی. «وزارت در دودمان­های محلی ایران در قرن هشتم هجری، از زوال ایلخانان تا برآمدن تیموریان». ایران­نامه، دورۀ 2، سال یکم، شمارۀ 1 (بهار 1395)، 174ـ198.
 عبید زاکانی، نظام‌الدین. کلیات. با تصحیح، تحقیق و شرح پرویز اتابکی. تهران: زوار، 1387ش.
غفاری کاشانی، احمد بن محمّد. تاریخ نگارستان. به‌تصحیح مرتضی مدرس گیلانی. تهران: کتاب‌فروشی حافظ، 1414ق.
 غنی، قاسم. بحث در آثار و افکار و احوال حافظ؛ تاریخ عصر حافظ یا تاریخ فارس و مضافات و ایالات مجاوره در قرن هشتم. با مقدمۀ محمد قزوینی. تهران: زوّار، 1383ش.
فرخی، یزدان. «تأملی دربارۀ اشتغال حافظ شیرازی در تشکیلات دیوانی». مطالعات تاریخ فرهنگی، سال هفتم، شمارۀ 27 (بهار 1395)، 45ـ62.
کشاورز بیضایی، محمّد. «جایگاه خاندان بدرخان شیرازی در تشکیلات دیوانی، امنیتی، و انتظامی حکومت قاجاریه؛ با تأکید بر میرزا عبدالوهاب­خان آصف­الدولۀ شیرازی»، مطالعات تاریخ انتظامی، سال پنجم، شمارۀ 16 (بهار 1397): 115ـ134.
کتبی، محمود. تاریخ آل­مظفر. به‌تصحیح و تحقیق عبدالحسین نوایی. تهران: امیرکبیر، 1364ش.
 لیمبرت، جان. شیراز در روزگار حافظ؛ شکوهمندی شهر ایرانی در قرون وسطی. ترجمۀ همایون صنعتی‌‌زاده. شیراز: مؤسسۀ فرهنگی و پژوهشی دانشنامۀ فارس، 1386ش.
معتقدی، کیانوش. «شکوه خوشنویسی و تذهیب در مکتب شیراز». در مجموعۀ مقالات خوشنویسی مکتب شیراز، 118ـ125. تهران: فرهنگستان هنر، 1390ش.
معین­الدین یزدی، جلال­الدین محمّد. مواهب الهی. به‌تصحیح و تقدیم سعید نفیسی. تهران: اقبال، 1326ش.
معین، محمّد. فرهنگ فارسی. تهران: اشجع، 1387ش.
میرخواند، محمّد بن سید برهان­الدین خواندشاه. روضة ­الصفا. تهران: خیام، 1339ش.   
نطنزی، معین­الدین. منتخب ­التواریخ معینی. به‌تصحیح پروین استخری. تهران: اساطیر، 1383ش.
وصاف، عبدالله بن فضل‌الله. تاریخ وصاف. با تحریر عبدالمحمد آیتی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی، 1383ش.
هاشمی، غلامرضا و علی‌اصغر شیرازی. «تأثیر سنت­های تصویری ساسانی بر نگارگری مکتب شیراز در عهد آل‌اینجو». مطالعات تطبیقی هنر، سال سوم، شمارۀ 5 (بهار و تابستان 1392): 1ـ16.
هوشیار، مهران و وحیده میرزاخانلو. «ویژگی­های ساختاری تذهیب قرآن تاشی­خاتون». نگره، شمارۀ 40 (زمستان 1395): 4ـ15.
Aigle, Denis. Le Fars sous la domination mongole: politique et fiscalite (XIIIe-XIVe S). Paris: Association pour Lavacement des etudes Iraniennes, 2005.
Avery, Peter. “Foreword: Hafiz of Shiraz” in Hafiz and the Religion of Love in Classical Persian Poetry. edited by Leonard Lewisohn. London: I.‌ B, 2010.
Bosworth, C.E.“Wazifa”. EI2, Leiden: Brill, 2002.
Limbert, John. shiraz the age of hafez. London: university of Washington: 2004.
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 52، شماره 1 - شماره پیاپی 104
بهار و تابستان 1399
شهریور 1399
صفحه 44-29

  • تاریخ دریافت 30 اسفند 1399
  • تاریخ بازنگری 04 خرداد 1400
  • تاریخ پذیرش 13 تیر 1400