تاریخ و فرهنگ

تاریخ و فرهنگ

موسیقیِ عصر صفویه (کارکردها، سازها و کیفیت) در نگاه جهانگردان اروپایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام، مدرس مدعو دانشگاه فرهنگیان
2 استادیار دانشگاه لرستان
3 استاد دانشگاه لرستان
چکیده
موسیقی یکی از جلوه‌های مهم تمدنی در عصر صفوی به شمار می­رفت که از سیاست­های فرهنگی پادشاهان و اوضاع مذهبی این عصر تأثیر پذیرفت. برخلاف منابع تاریخنگاری فارسی، در سفرنامه‌های اروپاییان - به­عنوان شاخه‌ای مهم از منابع مکتوب عصر صفوی - اطلاعاتی بسیار از موسیقی و فراز و نشیب‌ آن ارائه ‌شده است. در این پژوهش با تکیه ‌بر منابع مکتوب و به­شیوۀ توصیفی- تحلیلی، ضمن تبیین اهمیت هنر موسیقی در دورۀ صفویه، منزلت و کاربرد این هنر با تکیه ‌بر سفرنامه‌های برجای‌مانده از جهانگردان اروپایی مورد بررسی قرار گرفته است.
در گزارش­های سفرنامه­نویسان، کاربردهای گوناگون این هنر در زندگی اجتماعی و به‎‌ویژه دربار بیان ‌شده است. کاربردهای سیاسی- اداری موسیقی ازجمله در هنگام جلوس و تاج­گذاری شاهانه، آیین‌های نظامی، اهدای خلعت، استقبال و پذیرایی از هیأت­های خارجی و در شکل اجتماعی آن؛ مراسم اعیاد ملی و مذهبی، مسابقات و تفریحات شاهانه، عروسی، خبررسانی و پیام و کاربرد مجلسی- بزمی مخصوصاً در دربار بسیار مهم بوده است. علی‌رغم گزارش­های ارزندۀهاروپاییان از موسیقی عصر صفوی، تفاوت­های فرهنگی و ذوقی اروپاییان، باعث عدم شناخت برخی مؤلّفه­های موسیقیایی به­ویژه سازهای ایرانی شده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آژند، یعقوب. نگارگری ایران؛ پژوهشی در تاریخ نقاشی و نگارگری ایران. جلد دوم، تهران: سمت، 1395.
آنجوللو، جووان‌ماریا. سفرنامه­های ونیزیان در ایران. ترجمۀ منوچهر امیری، چ2، تهران: خوارزمی، 1381.
اسمیت، یان. سفرنامه، در: اولین سفرای ایران و هلند. ترجمه و نگارش ویلم‌فلور، به­کوشش داریوش مجلسی و حسین ابوترابیا. تهران: طهوری، 1356.
 اشترویس، یوهان. سفرنامه. ترجمۀ ساسان‌ طهماسبی. قم: جمع ذخائر اسلامی با همکاری کتابخانه و موزۀ ملی ملک تهران: 1396.
اصفهانی، محمّدمعصوم ­­بن‌ خواجگی. خلاصه­السیر. به­کوشش ایرج افشار. تهران: علمی، 1368.
افشار، صادقی­بیگ. مجمع­الخواص. ترجمۀ عبدالرسول خیام‌پور. تبریز: اختر شمال، 1327.
اکرمن، فیلیس. «ویژگی موسیقی ایران». ترجمۀ شادی شفیعی جوادی. موجود در کتاب سیری در هنر ایران (از دوران پیش از تاریخ تا امروز)، زیر نظر آرترپوپ و فیلیس اکرمن. تهران: علمی و فرهنگی، 1387.
اولئاریوس، آدام. سفرنامه. ترجمۀ حسین کردبچه. تهران: کتاب برای همه، 1369.
بازرگان ‌ونیزی. سفرنامه ‌بازرگان‌ ونیزی در ایران. در: سفرنامه­های ونیزیان در ایران، ترجمۀ منوچهرامیری، چ2، تهران: خوارزمی، 1381.
پوپ، آرتر آپم. «تاریخچه». ترجمۀ مصطفی ذاکری. موجود در کتاب سیری در هنر ایران؛ از دوران پیش از تاریخ تا امروز، زیر نظر آرترپوپ و فیلیس آگرمن. جلد ششم، تهران: علمی و فرهنگی، 1387.
تاورنیه، ژان باتیست. سفرنامه. ترجمۀ ابوتراب نوری. تصحیح حمید ارباب شیرانی، چ4، بی­جا: سنایی- تأیید، 1369.
جملی‌کارری، جووانی‌فرانچسکو. سفرنامه. ترجمۀ عباس‌نخجوانی و عبدالعلی کارنگ، چ2، تهران: علمی و فرهنگی، 1383.
خواندمیر، امیرمحمود. تاریخ شاه اسماعیل و شاه‌طهماسب صفوی. به­تصحیح محمّدعلی جراحی، تهران: گستره، 1370.
درویشی، محمّدرضا. دائرةالمعارف ‌سازهای ‌ایران. جلداول، سازهای‌زهی، مضرابی‌ و ‌آرشه­ای‌ نواحی‌ ایران، تهران: مؤسسه فرهنگی- هنری ماهور، 1380.
درویشی، محمّدرضا. دائرةالمعارف ‌سازهای ‌ایران. جلددوم، پوست‌صداها و خود صداهای ‌نواحی ‌ایران، تهران: مؤسسه فرهنگی- هنری ماهور، 1384.
دریابل، ژرژتکتاندرفن. ایترپرسیکوم «گزارش سفارتی به دربار شاه‌عباس‌اول». ترجمۀ محمود تفضلی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1351.
دلاواله، پیترو. سفرنامه. ترجمۀ شجاع‌الدین شفا، چ2، تهران: علمی و فرهنگی، 1370.
دلند، آندره دولیه. زیبایی­های ایران. ترجمۀ محسن صبا، تهران: انجمن دوستداران کتاب، 1355.
ذاکرجعفری، نرگس. «سازهای اروپایی در ایران عصر صفوی». هنرهای زیبا- هنرهای نمایشی و موسیقی، دوره18، ش2 (پاییز و زمستان 1392): 66-57.
ذاکرجعفری، نرگس. حیات سازها در تاریخ موسیقایی ایران؛ از دورۀ ایلخانان تا پایان صفویه. تهران: مؤسسه فرهنگی- هنری ماهور، 1396.
رودگر، قنبرعلی و علی محمدی. «شاهان صفوی و موسیقی». تاریخ تمدن اسلامی. س7، ش14 (زمستان 1390): 77-95.
روملو، حسن­بیگ. احسن­التواریخ. به­تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: اساطیر، 1384.
رهبری، ایلناز و هومان اسعدی، رامون گاژا. «سازهای موسیقی دوره صفوی به روایت کمپفر و شاردن». هنرهای زیبا- هنرهای نمایشی و موسیقی، دوره2، ش41 (تابستان 1389): 23-32.
سانسون. سفرنامه. ترجمۀ تقی تفضلی، تهران: ابن سینا، 1346.
ستایشگر، مهدی. واژه­نامه موسیقی ایران زمین. جلد 1و2، تهران: اطلاعات، 1375.
سپنتا، ساسان. چشم­انداز موسیقی ایران. تهران: مؤسسه ماهور، 1383.
شاملو، ولی قلی بن داود قلی. قصص الخاقانی. جلد اول، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371.
شاردن، ژان. سفرنامۀ شاردن. ترجمۀ اقبال یغمایی، تهران: توس، 1374،1375.
شرلی، آنتونی و رابرت شرلی. سفرنامۀ برادران شرلی. ترجمۀ آوانس، به­کوشش علی دهباشی،  چ2، تهران: به­دید، 1378.
شیرازی نویدی، عبدی­بیگ. تکمله­الاخبار. به­تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: نی، 1369.
صادقی گندمانی، مقصودعلی‌ و میمنت حسن‌شاهی. «شاه‌عباس اول و هنرموسیقی». تاریخ­نامه ایران بعد از اسلام، دوره7، ش13 (پاییز و زمستان 1395): 111- 135. 
صفوی، طهماسب. تذکره شاه‌طهماسب. مقدمۀ امرالله صفری، تهران: شرق، 1363.
فارمر، هنری‌جرج. «تاریخچه و مبانی موسیقی». ترجمۀ هومان اسعدی، سیری در هنر ایران (از دوران پیش از تاریخ تا امروز). زیر نظر آرترپوپ و فیلیس اکرمن، ج6، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1387.
فیگوئروا، دن گارسیا دسیلوا. سفرنامه.ترجمۀ غلامرضا سمیعی، تهران: نو، 1363.
فیدالگو، گریگوریوپره­یرا. گزارش سفیر کشور پرتغال در دربار شاه‌سلطان‌حسین صفوی. ترجمۀ پروین حکمت، تهران: دانشگاه تهران، 1357.
کاتف، فدت‌آفاناس‌یویچ. سفرنامه. ترجمۀ محمّدصادق همایونفرد، تهران: کتابخانه ملی، 1356.
 کمپفر، انگلبرت. سفرنامه. ترجمۀ کیکاووس‌جهانداری، چ3، تهران: خوارزمی، 1363.
گرس، ایون. سفیر زیبا. ترجمۀ علی­اصغرسعیدی، تهران: انتشارات تهران، 1370.
ممبره، میکله. سفرنامه. ترجمۀ ساسان‌طهماسبی، اصفهان: بهتا پژوهش، 1393.
منشی، اسکندربیگ. تاریخ عالم­آرای عباسی. به­تصحیح محمّداسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب، 1377.
منشی‌قمی، قاضی ­میراحمد. گلستان هنر. به­تصحیح احمد سهیلی­خوانساری، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1352.
منشی قمی، قاضی‌احمدالحسینی. خلاصه­التواریخ. چ2. به­تصحیح احسان اشراقی. تهران: دانشگاه تهران، 1383.
میثمی، حسین. «نگاهی به موسیقی دوره صفویه (905-1135ق)». گلستان هنر، ش2 (پاییز و زمستان 1384): 141-147.
موسوی ‌فندرسکی، ابوطالب. تحفه­العالم در اوصاف و اخبار شاه سلطان حسین. به­کوشش رسول جعفریان، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1388.
نصرآبادی، میرزا محمّدطاهر. تذکره نصرآبادی. به­تصحیح وحید دستگردی، چ3، تهران: فروغی، 1361.
واله‌اصفهانی، محمّدیوسف. خلدبرین؛ ایران در روزگار صفویان. به­کوشش میرهاشم محدث، تهران: بنیاد موقوفات دکترمحمود افشاریزدی، 1372.
یاوریان، اکبر. مروری بر تاریخچه ساز عود یا بربت. اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان، 1396.
Farhat, Hormoz. "Music and society in Iran". Iranian studies, volume31, namber 3-4(1998): p561-570.
Kaempfero, Engelberto. Amoenitatum exoticarum politico–physico–medicarum fasciculi V. lemgoviae, H.W.Meyeri ,1712.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 53، شماره 1 - شماره پیاپی 106
بهار و تابستان 1400
شهریور 1400
صفحه 111-140

  • تاریخ دریافت 31 خرداد 1400
  • تاریخ بازنگری 21 مرداد 1400
  • تاریخ پذیرش 09 شهریور 1400