تاریخ و فرهنگ

تاریخ و فرهنگ

نقش نیشابور در شکل‌گیری شخصیت علمی و تدوین آثار شیخ صدوق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار دانشگاه کاشان
چکیده
شیخ صدوق را به دو ویژگی‌اش ستوده‌اند: فراوانی مشایخ و بسیاری سفرهای حدیثی. ازجمله مقاصد سفر صدوق شهر نیشابور بوده است. سفر به این شهر، هم برای صدوق نتایج مثبت فراوانی به دنبال داشت و هم برای نیشابوریان. این نوشتار تلاش دارد تا پس از شناسایی نیشابور در سده‌های 3 و 4 ق به دستاوردهای نیکوی صدوق از سفر به آن دیار در جمع‌آوری احادیث و یافتن انگیزه‌های تألیف و ماندگار کردن احادیث و منابع شیعی بپردازد. بازشناسی مشایخ صدوق در نیشابور خصوصاً مشایخ غیر امامی و تبیین گونه‌گونی مذاهب و فرق در آن دیار و تساهل علمی نیشابوریان از دیگر نکاتی است که در این نوشتار موردتوجه قرار گرفته است. نویسنده با تکیه بر پژوهش خود بر این اندیشه است که بعد از قم و ری که در واقع سکونتگاه صدوق بوده، نیشابور بیشترین سهم را در تغذیه حدیثی صدوق داشته است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

فتح اللهی، ابراهیم. «روند شکل­گیری حرکت­های تفسیری قرآن کریم در ایران از قرن سوم تا پایان قرن چهاردهم هجری». پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، شمارۀ 12 ( بهار و تابستان 1397): 67-92.
ابونعیم، احمد بن عبدالله. ذکر اخبار اصبهان. لیدن: بریل، 1931.
اشتهاردى، على پناه. مدارک العروة. تهران: دار الاسوة للطباعة و النشر، 1417ق.
الاعرجی الکاظمی، محسن بن حسن. عدة الرجال. قم: اسماعیلیان، 1415.
آقا بزرگ تهرانى، ملا محسن. طبقات أعلام الشیعة. به تحقیق على نقى منزوى. قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1971م.
بدری، روح الله. «نیشابور در قرون سوم و چهارم هجری». تاریخ در آینه پژوهش، سال نهم، شمارۀ دوم (پاییز و زمستان 1391): 5-20.
پاکتچی، احمد. «ابن بابویه». در دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ج3. بی‌تا.
التستری، محمدتقی، قاموس الرجال. قم: موسسه نشر الاسلامی، 1425.
ثنایی، حمیدرضا و  علی غفرانی. «راه‌های ایالات غرب خراسان به سوی نیشابور مقارن ورود امام رضا (ع) به خراسان».  تاریخ و فرهنگ، ش.93 (پاییز و زمستان 1393 ): 149-171.
ثنائی، حمید رضا. «اثر سطح طبقاتی و معیشتی پیروان مذاهب  در نیشابور بر تاسیس مدارس در  سده­های 4-6ق». فصلنامۀ علمی پژوهشی تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال هفتم، شمارۀ 25 (زمستان 1395): 117-144.
جباری، محمّدرضا. «از سازمان وکالت تا فقاهت». موعود، ش.38 (1382).
جعفریان، رسول. تاریخ تشیع در ایران. تهران: نشر علم، 1390.
حاکم نیشابوری، ابوعبدالله. تاریخ نیشابور. ترجمۀ محمد بن حسین خلیفه نیشابوری. مقدمه، تصحیح، تعلیقات محمّد رضا شفیعی کدکنی. قم: آگه، 1375 .
خطیب البغدادی، ابوبکراحمدبن علی بن ثابت بن احمد بن مهدی. تاریخ بغداد. ج4. تحقیق بشارعواد. بیروت: دارالغرب الاسلامی، 1422 ق.
ذهبی، شمس الدین ابو عبدالله محمد بن احمد. تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام. ج6. تحقیق د. عمر عبد السلام تدمری. بیروت: دار الکتاب العربی. 1407ق.
ذهبی، شمس الدین ابوعبدالله محمد بن احمد بن عثمان. سیر اعلام النبلاء. قاهره: دارالحدیث. 1427 ق.
ربانی شیرازی، عبدالرحیم. حیاة المولف. مقدمه معانی الاخبار صدوق. بیروت: دارالمعرفة، 1399ق.
رحمتی، محمدکاظم. «میراث فرهنگی زیدیان ایران و انتقال آن به یمن». تاریخ ایران، دورۀ 2، ش.5 (1388): 73-102.
السبکی، تاج الدین عبدالوهاب بن علی، طبقات الشافعیة الکبری، به تحقیق محمود محمّد الطناحی، عبدالفتاح محمد الحلو، قاهره: دار الحیاء الکتب العربیة، بی­تا.
ستار، حسین و عاطفه خاتمی. «بررسی و مقایسه‌ی میزان تاثیرگذاری ابن بابویه و ابن ولید بر شیخ صدوق». حدیث پژوهی، دورۀ 10، شمارۀ20 (1397): 311-340.
ستار، حسین. بررسی و تحلیل دلایل و پیامدهای روایات منتقله در آثار شیخ صدوق. پایان نامۀ دکتری، دانشگاه قم، 1393.
سمعانی مروزی، عبد الکریم بن محمد بن منصور. الانساب. تحقیق عبد الرحمن بن یحیی معلمی یمانی و غیره. حیدر آباد: مجلس دایرة المعارف العثمانیة، 1382ق.
شرفی، احمد رضا. «حوزۀ حدیثی نیشابور از ابتدا تا اوایل قرن هفتم هجری». علوم حدیث، دورۀ 15، شمارۀ 57 (1389): 211-235.
شیخ صدوق، محمد بن علی. علل الشرائع‏. ج 2، قم: نشر داورى، 1385.
شیخ صدوق، محمد بن علی. عیون أخبار الرضا علیه السلام‏. به تحقیق و تصحیح مهدى لاجوردى. تهران: نشر جهان‏. 1378.
شیخ صدوق، محمد بن على. التوحید. ج1، قم: جامعه مدرسین حوزۀ علمیه قم، 1398ق.
شیخ صدوق، محمد بن على. الخصال. ترجمۀ مدرس گیلانى، تهران: بی‌نا، 1362.
شیخ صدوق، محمد بن على. امالی. ج1، تهران: نشر کتابچى، 1376.
شیخ صدوق، محمد بن على. امالی، ج1، بیروت: اعلمی‌، 1400ق.
شیخ صدوق، محمد بن على. ثواب الاعمال و عقاب الاعمال‏. ج1، قم: دار الرضى. 1406ق.
شیخ صدوق، محمد بن على. کمال الدین و تمام النعمة. ج2، تهران: اسلامیه، 1395ق.
شیخ صدوق، محمد بن على. معانی الاخبار. ج1، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1403ق.
شیخ صدوق، محمد بن على. من لا یحضره الفقیه. ج6، به­تصحیح علی اکبر غفاری. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1413ق.
طوسى، محمّد بن الحسن. رجال الطوسی. به تحقیق و تصحیح جواد قیومى اصفهانى. قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجامعة المدرسین بقم المقدسه، 1373.
فرجامی، اعظم. تأثیر زیدیه بر حدیث امامیه. تهران : کتابخانۀ دیجیتالی، بی‌تا.
کاظم بیگی، محمّد علی. «سامانیان و نقبای حسینی نیشابور». تاریخ و فرهنگ، سال42،  شماره پیاپی 84 (بهار و تابستان  1389): 39-66.
لجنه التحقیق (وابسته به مؤسسه الامام الهادی). مقدمه الهدایه(فی الاصول و الفروع). قم: پیام امام هادی (ع)، 1432 ق.
المازندرانی، محمد بن اسماعیل. منتهی المقال فی احوال الرجال. قم: موسسه آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، بی­تا.
المامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، قم: موسسة آل البیت(علیهم السلام) لاحیاء التراث، 1423.
مجتهدی، مهدی. «معناشناسی ناصبی‌گری با تأکید بر متون امامیه تا قرن هفتم». فصلنامۀ امامت پژوهی. سال چهارم، شمارۀ ۱۳ و 14 (1393): 184-161.
محمدبیگی، گیتی و علی رضا ابطحی، محمّد علی چلونگر. «روابط علمی زیدیه و امامیه از غیبت صغری تا قرن ششم هجری». فصلنامۀ تاریخ و تمدن اسلامی، دورۀ 15، شماره2 (1398): 71-100.
معارف، مجید. محدّث صادق. چاپ اول ، ج1، تهران: همشهری، 1389.
مفید، محمد بن محمد. المسائل الصاغانیة. قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید رحمة الله علیه. 1413 ق.
مقدسى، محمد بن احمد. احسن التقاسیم فى معرفة الاقالیم. بیروت: دار صادر، بی­تا.
الموسوی الخویی، السید ابوالقاسم. معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة. بی­جا: مرکز نشر الثقافة الاسلامیة، بی­تا.
موسوی خرسان، سید حسن. حیاة رئیس المحدثین. مقدمه من لا یحضره الفقیه، بیروت: دار الأضواء، 1405ق.
مؤدب، سید رضا و حسین  ستار. «بررسی نقش روات مشترک در اخبار منتقله (مطالعۀ موردی؛ جعابی از مشایخ صدوق)». حدیث پژوهی، شمارۀ 11 (بهار و تابستان 1393): 234-235.
نجاشی، احمد بن على. رجال النجاشی. ج1. قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعه لجامعه المدرسین، 1365.
نجف،محمّد مهدی،  الجامع لرواة و أصحاب الإمام الرضا علیه السلام، مشهد: الموتمر العالمی للامام رضا علیه السلام، 1407.
نویدفر، محمد و لیلا نجفیان رضوی، محمود مهدوی دامغانی. «تأثیر سادات آل زباره بر گسترش تشیع در نیشابور در قرن چهارم هجری». نشریه تاریخ اسلام، شماره 78 ( تابستان 1398): 93-122.
نویدفر، محمد و لیلا نجفیان رضوی، محمود مهدوی دامغانی. «واکاوی محل برگزاری مجالس امالی شیخ صدوق». مطالعات تاریخ اسلام، سال یازدهم، شمارۀ 42 (1398): 130-151.
ﻫﺎرونی، یحیی ﺑﻦ حسین. اﻻﻓﺎدة فی تاریخ الائمة السادة. به­تحقیق ﻣﺤﻤﺪﻛﺎﻇﻢ رحمتی. تهران: میراث ﻣﻜﺘﻮب، 1387.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 52، شماره 2 - شماره پیاپی 105
پاییز و زمستان 1399
بهمن 1399
صفحه 35-9

  • تاریخ دریافت 06 اردیبهشت 1400
  • تاریخ بازنگری 25 آذر 1400
  • تاریخ پذیرش 27 دی 1400