تاریخ و فرهنگ

تاریخ و فرهنگ

سَرَقوسَه از فتح اسلامی تا سقوط به دست مسیحیان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، قزوین، ایران
چکیده
در فاصلۀ سال­های 86– 264ق، مسلمانان به سلسله حملاتی دریایی برای فتح شهر بندری سرقوسه دست یازیدند. این مقاله پس از بررسی زمینه­ها و علل حملات، بدین نتیجه دست یافته است که حملات مسلمانان به سرقوسه با اهداف گسترش دین اسلام و نیز دستیابی به منابع اقتصادی سرقوسه و سلطه بر راه تجاری دریای مدیترانه صورت گرفت. پیامد حملات که پس از دو سده و اندی کوشش مستمر، به فتح سرقوسه انجامید، برای مسیحیان زیان­بار بود و برای مسلمانان نیز به دلیل نداشتن سیاستی درست برای حفظ شهر، دستاوردی نداشت. چه، از یک سو، به ویرانی آثار فرهنگی- تمدنی و تخریب شهر و در نتیجه مهاجرت سکنه به سرزمین­های امن­تر بیزانس و کاهش جمعیت انجامید. از سوی دیگر مناقشات سران نظامی مسلمان صقلیّه با والی سرقوسه- ابن ثمنه- و فزون­خواهی برای دستیابی به مناطقی بیشتر در صقلیّه، باعث استمداد ابن ثمنه از رُجار نُرماندی برای شکست رقبای سیاسی شد. سرانجام، نورمان­ها به بهانۀ غارت و تعدّی فردی مسلمان موسوم به ابن عبَّاد به کلیساها، در 479ق سرقوسه را بازستاندند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آماری، میخائیل. المکتبة العربیة الصقلیة. به­تحقیق قاسم محمّد رجب. لیبسک: بی­نا،  1857م.
ابن ابّار، محمد بن عبدالله. الحلة السیراء. به­تحقیق حسین مونس. قاهره: دارالمعارف، 1985م.
ابن ابی ضیّاف، احمد. اتحاف اهل الزمان باخبار ملوک تونس و عهد الامان. تونس: دارالتونسیّه للنشر و الشرکة الوطنیّة للتوزیع، 1976م.
ابن اثیر، عزالدین علی. الکامل فی التاریخ. بیروت: بی­نا،  1385- 1386/ 1965- 1966 چاپ افست 1399- 1402/ 1979- 1982م.
ابن جبیر، محمد. رحله ابن جبیر. بیروت: بی­نا،  1404/ 1984م.
ابن جوزی، عبدالرحمن. المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم. به­تحقیق محمّد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا. بیروت: بی­نا،  1412/ 1992م.
ابن حمدیس، عبدالجبار. دیوان ابن حمدیس. به­تحقیق یوسف عید. بیروت: بی­نا، 2005م.
ابن حمدیس، عبدالجبار. دیوان. به­کوشش احسان عباس. بیروت: بی­نا،  ۱۹۶۰م.
ابن خلدون، عبدالرحمن. تاریخ ابن خلدون المسمی دیوان المبتدا و الخبر. به­تحقیق خلیل شحاده و سهیل زکّار. بیروت: بی­نا،  1408/ 1988م.
ابن رَقیق، ابراهیم. تاریخ افریقیه و المغرب. به­تحقیق محمّد عزب و محمّد زینهم. قاهره: بی­نا،  1414.
ابن عبدالحکم. فتوح مصر و اخبارها. به­تحقیق على محمد عبر. بی­تا: مکتبه الثقافه الدینیه، 1995م .
ابن عذاری، احمد. البیان المغرب فی أخبار الأندلس و المغرب. به­تحقیق س. کولان و ا. لوی پروونسال. بیروت: بی­نا،  1362/ 1983م.  
ابن قتیبه، عبدالله. الامامه و السیاسه. بیروت: بی­نا،  1377/ 1957م.
ابوالفداء، عمادالدین. المختصر فی اخبار البشر. بیروت: دار الکتب العلمیه،  1997م.
احمد، عزیز. تاریخ صقلیه الاسلامیه. به­تحقیق امین توفیق الطیبی. طرابلس: بی­نا،  1389/1980م.
ادریسی، محمد. نزهه المشتاق فی اختراق الآفاق. بیروت: بی­نا، 1409/ 1989م.
انصاری، عبدالرحمن و ابوالقاسم بن عیسی التنوخی. معالم الایمان فی معرفه اهل القیروان. به­تحقیق محمد احمدی ابوالنور و محمد ماضور. تونس: بی­نا،  1972، ۱۹۷۴ م‌. تونس: المطبعه العربیّه التونسیّه، 1901م.
بغدادی، صفی الدین. مراصد الاطلاع علی اسماء الامکنه و البقاع. به­تحقیق بجاوی. بیروت: بی­نا،  1412.
بکری، عبد الله. المسالک و الممالک. به­تحقیق ادریان فان لیوفن و اندری فیری، بیروت: بی­نا،  1992م.
بلاذرى، احمد. فتوح البلدان. ترجمۀ محمد توکل، تهران: نشر نقره، 1367 .
توفیق مدنی، احمد. المسلمون فی جزیره صقلیه و جنوب ایطالیا. الجزایر: الشرکه الوطنیه للنشر، 1945م.
حِمیَری، محمّد. الروض المعطار فی خبر الاقطار. به­تحقیق احسان عبّاس. بیروت: بی­نا،  1363/ 1984م.
خشنی‌، محمد. طبقات‌ علماء افریقیه. به‌­کوشش‌ محمد بن‌ شنب‌. پاریس‌: بی­نا،  ۱۹۱۵م‌.
خلیفه بن خیاط. تاریخ خلیفة بن‏خیاط. به­تحقیق سهیل زکّار. بیروت: دارالفکر، 1993م .
دواداری، ابوبکر. کنز الدرر و جامع الغرر. به­تحقیق صلاح الدین منجد. قاهره: لجنه التالیف و الترجمه، 1961م.
دوری، تقی الدین عارف. صقلیة علاقاتها بدول البحر المتوسط الاسلامیة من الفتح العربی حتّی الغزو النورمندی
(212- 484/ 827-1091). بغداد: بی­نا،1980م.
دینورى، ابوحنیفه احمد. اخبار الطوال. ترجمۀ محمود مهدوى دامغانى. تهران: نشر نى، 1368.
رَیّانی، رمضان. العلاقات العربیّه الصِقِلیَّه خلال القرنین السادس و السابع الهجریین الثانی و الثالث عشر المیلادیین (484- 682/ 1091- 1284). به­تحقیق غانِم، طرابلس: بی­نا،  2006م.
سراج‌ اندلسی‌، محمد. الحلل‌ السندسیة فی الاخبار التونسیة. به‌کوشش‌ محمدالحبیب الهیلة‌. تونس: بی­نا،  ۱۹۷۰م‌.
سیوطی، جلال­الدین عبدالرحمن. بغیه الوعاه فی طبقات اللغویین و النحاه. به­تحقیق محمّد ابوالفضل ابراهیم. مصر: بی­نا،  1965م/ 1384.
الطالبى، محمد. الدولة الاغلبیة التاریخ السیاسى. به­تحقیق حمادى الساحلى. تعریب المنجى الصیادى. بیروت:  دارالغرب الاسلامى، 1995م.
طبرى، محمد. تاریخ طبرى. ترجمۀ ابوالقاسم پاینده. تهران: انتشارات اساطیر، 1362 .
عبّاس، احسان. العرب فی الصقلیه. بیروت: بی­نا، 1975م.
عبدالرزاق، محمود اسماعیل. الادارسة فی المغرب الاقصی. کویت: مکتبه الفلاح، 1989م.
عیاض، ابوالفضل. تراجم اغلبیة. به­تحقیق محمد طالبی. تونس: بی­نا، 1968م.
قاضی النعمان بن محمد. افتتاح الدعو‌ة. به­کوشش فرحات الدشراوی. تونس: بی­نا، 1975م.
قفطی، ابوالحسن. انباه الرواة علی انباه النحاة. به­کوشش محمّد ابوالفضل ابراهیم. قاهره: بی­نا، 1371/ 1952م.
الرعینی القیروانی، محمد بن ابی القاسم. المؤنس فی اخبار افریقیة و تونس. به­تحقیق محمد شمام. تونس: بی­نا،  1967م.
المالکی‌، عبدالله‌. ریاض‌ النفوس فی طبقات علماءالقیروان و افریقیة و زهادهم و عبّادهم و نساکهم و سیر من اخبارهم و فضائلهم و اوصافهم. به‌­کوشش‌ حسین مونس‌. قاهره‌: بی­نا، 1950م.
مقدسى، محمد. احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم. لیدن: بی­نا،  1967م.
مقریزى، تقى الدین. المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط و الآثار. به­تحقیق خلیل منصور. منشورات محمد بیضوى. بیروت: دارالکتب العلمیه، 1998م .
المکناسى، محمد بن عبدالوهاب. رحلة المکناسى. به­تحقیق محمد بوکبوط. ابوظبی: دارالسویدی للنشر و التوزیع، ‏2003م‏.
مورینو، مارتینو ماریو. المسلمون فی صقلیة. بیروت: منشورات الجامعة اللبنانیة، 1968م.
موسوی، سیدناصر؛ چلونگر، محمدعلی و شکوه السادات اعرابی هاشمی.«نقش بربرهای کتامه در تأسیس و تضعیف دولت فاطمیان». شیعه شناسی.  ش.71 (پاییز 1399):  147 -168.
الناصری، ابوالعباس. الاستقصاء لاخبار دول المغرب الاقصی. بی­جا: دارالکتاب، دارالبیضاء، 1954م.
نویری، شهاب الدین. نهایة الارب فی فنون الأدب. به­تحقیق حسین نصار. قاهره: بی­نا، 1403/ 1983م.
یاقوت حموی، شهاب الدین ابوعبدالله. معجم البلدان. بیروت: بی­نا، 1995م‏‏.
یاقوت حموی، شهاب الدین ابوعبدالله. معجم الادباء. به­تحقیق احسان عباس. بیروت: دارالغرب الاسلامی، 1993م.
یعقوبى، ابن واضح. تاریخ یعقوبى. ترجمۀ محمدابراهیم آیتى. تهران: انتشارات علمى و فرهنگى، 1362 .
Amari, Michele. Storia Del musulmani di Sicilia. Firenze: 1854. 
Grassi, V. EI2, s.v, “SIRAKUSA”, Leiden: 1997.
Norwich, J.J. The Normans in the South. London, 1967.
Ostrogorsky,G. History of the Byzantin State. Oxford: 1956.
The Times comprehensive atlas of the world, London: Times books, 2005.
“Sicily”. Encyclopaedia Britannica, 1978.
Vasiliev, Aleksandr Aleksandrovich. Byzance et les Arabes. Edition par Henri Gregoire et Marius Canard, Bruxelles:1935.
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 53، شماره 2 - شماره پیاپی 107
پاییز و زمستان 1400
آذر 1400
صفحه 33-56

  • تاریخ دریافت 10 تیر 1400
  • تاریخ بازنگری 03 تیر 1401
  • تاریخ پذیرش 01 شهریور 1401