تاریخ و فرهنگ

تاریخ و فرهنگ

سیر تحول نقوش سردر بناهای شهر اصفهان از دوره صفوی تا پهلوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری هنرهای اسلامی، دانشکده هنرهای صناعی اسلامی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران
2 استاد دانشکده هنرهای زیبا، دانشگاه آتاتورک ارزروم و دانشکده هنرهای تجسمی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز ایران.
چکیده
نقوش سردر بناهای تاریخی اصفهان در حکم دیدن معنایی فراتر از زیبایی ظاهری و تمثیلی از فضایی بهشت‌گونه در نمای بناها است که با اساطیر، نمادها، باورها و عقاید مردم روزگارشان درآمیخته­اند و از اجزای لاینفک تزیینات معماری هستند. هدف این پژوهش آن است تا بر اساس مطالعات کتابخانه‌ای و با روش توصیفی -تحلیلی، سیر تحول نقوش بناهای اصفهان را نشان دهد که در طی چند سده با رویارویی سنت­های صفوی در کنار مدرنیته پهلوی به شکلی هماهنگ موجب گسترش و غنی­تر شدن نقش‌مایه‌ها شده است. این مقاله رهیافتی جهت مطالعه نقوش سردر بناهای مذهبی و غیرمذهبی شهر اصفهان و سیر تحول آن از دورۀ صفوی تا پهلوی  و  در پی پاسخ به این سؤالات اساسی است که کدام نقش‌ما‌یه‌ها در سردر بناها بیش‌تر به‌کاررفته و از دورۀ صفوی تا پهلوی، چه تغییر و تحولی یافته‌اند و هرکدام چه مفاهیمی دارند؟ یافته‌های مقاله نشان می‌دهد که نقوش گیاهی و هندسی بیش‌ترین نگاره­ها بر تن سردر بناهای اصفهان (200 مورد مطالعاتی) هستند و از اواخر دورۀ  قاجار و پهلوی نقوش جانوری و انسانی نیز به میزان چشمگیری نمای بناها را زینت بخشیده‌اند. سردر بناهای اصفهان، برگرفته از مکتب اصفهان، تصویری زمینی از عالم مثال و تعادل با عالم زمینی پدید می­آورد و به پیروی از جهان‌بینی حاکم، به وحدت بیان دست می­یابد و مدخلی از بهشت گمشده می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

اردلان، نادر و لاله بختیار. حس وحدت. ترجمۀ حمید شاهرخ. تهران: نشر خاک، 1379.
آژند، یعقوب. مکتب نگارگری اصفهان. تهران: انتشارات فرهنگستان هنر، 1385.
اسلام‌ دوست، مریم. «تأثیر گرافیک محیطی متروی تهران بر فرهنگ و هویت». هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی، ش. 1(بهار 1395): 37-51.
استیرلن، هانری. اصفهان، تصویر بهشت. ترجمۀ جمشید ارجمند. بی­جا: نشر پژوهش فرزان، 1377.
افشار مهاجر، کامران. گرافیک تبلیغات چاپی در رسانه­ها. تهران: انتشارات سمت، مرکز تحقیق و توسعۀ علوم‌انسانی، 1388.
اهری، زهرا. مکتب اصفهان در شهرسازی (دستور زبان طراحی شالودۀ شهری). تهران: انتشارات فرهنگستان هنر، ۱۳۸۵.
بلانت، ویلفرد. اصفهان مروارید ایران. ترجمۀ محمدعلی موسوی فریدنی. نشر­خاک، ۱۳۸۴.
پوپ، آرتور. معماری ایران. ترجمۀ غلامحسین صدری افشار. تهران: نشر اختران، ۱۳۸۲.
بلیک، استفان پی. نصف جهان: معماری اجتماعی اصفهان صفوی. ترجمۀ محمد احمدی‌ نژاد. نشر خاک، ۱۳۸۸.
پیرنیا، محمدکریم. آشنایی با معماری اسلامی ایران. تهران: مرکز انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران، 1381.
تناولی، پرویز. طلسم: گرافیک سنتی ایران. تهران: نشر بن‌گاه، ۱۳۸۷.
تحویلدار اصفهان، میرزا حسین‌خان پسر محمد ابراهیم خان. جغرافیای اصفهان. به­کوشش الهه تیرا. تهران: نشر اختران، 1388.
جناب، میر سید علی. الاصفهان. به­کوشش محمد ریاضی. تهران: سازمان میراث‌ فرهنگی کشور، ۱۳۷۶.
جوانی، اصغر. بنیان­های مکتب نقاشی اصفهان. تهران: انتشارات فرهنگستان هنر، ۱۳۸۵.
حق نظریان، آرمن. کلیساهای ارامنه جلفای نو اصفهان. ترجمۀ نارسیس سهرابی. تهران: انتشارات فرهنگستان هنر، 1385.
حلیمی، محمدحسین. زیباشناسی خط در مسجد جامع اصفهان. تهران: مؤسسه انتشارات قدیانی، ۱۳۹۰.
دادمهر، منصور. سقاخانه­ها و سنگاب­های اصفهان. اصفهان: انتشارات گل­ها، 1378.
دادور، ابوالقاسم و الهام منصوری. درآمدی بر اسطوره­ها و نمادهای ایران و هند در عهد باستان. تهران: نشر دانشگاه الزهرا، 1385.
دهقان‌نژاد، فاطمه. بافت قدیم نصف جهان. اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان، 1386.
رضاییان، فرزین. شکوه سپاهان. تهران: انتشارات دایره سبز، ۱۳۸۹.
رفاعی، انور. تاریخ هنر در سرزمین های اسلامی. ترجمۀ عبدالرحیم قنوات. مشهد: جهاد دانشگاهی، 1386.
سجادی نایینی، سید مهدی. راهنمای جدید شهر اصفهان. اصفهان: سازمان ایرانگردی و جهانگردی اصفهان، 1380.
سلطان‌زاده، حسین. فضاهای ورودی در معماری سنتی ایران. تهران: دفتر پژوهش­های فرهنگی، ۱۳۸۴.
شایسته، محمودرضا و منصور قاسمی. اصفهان بهشتی کوچک، اما زمینی. اصفهان: انتشارات نقش خورشید، ۱۳۸۳.
عمرانی، مرتضی. در جست‌وجوی هویت شهری اصفهان. تهران: وزارت مسکن و شهرسازی، ۱۳۸۴.
فلاح فر، سعید. فرهنگ واژه­های معماری سنتی ایران. تهران: نشر کاوش پرداز، ۱۳۸۸.
مجموعه مقالات همایش اصفهان در پهنه تاریخ ایران و جهان اسلام. به­اهتمام علی‌اکبر کجباف. اصفهان: انتشارات دانشگاه اصفهان، 1385.
کوپر، جین. فرهنگ مصور نمادهای سنتی. ترجمۀ ملیحه کرباسیان. تهران: نشر فرشاد، 1379.
ماهرالنقش، محمود. کاشی و کاربرد آن. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم‌ انسانی دانشگاه­ها (سمت)، ۱۳۸۱.
مکی‌نژاد، مهدی. تاریخ هنر ایران در دوره اسلامی: تزیینات معماری. تهران: انتشارات سمت، ۱۳۸۷.
ملازاده، کاظم. بناهای عام‌المنفعه (آب‌انبار، بازار، پل و سد، حمام). تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، حوزه هنری، 1379.
موسوی فریدنی، محمدعلی. اصفهان از نگاهی دیگر. اصفهان: انتشارات نقش خورشید، 1378.
نصراصفهانی، غلامرضا. باغ نگاه (نقوش خیابان طالقانی اصفهان). اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان، 1385.
نصر‌اللهی، غلامرضا و محمدعلی صرامی. از نقش ‌و نگار در و دیوار شکسته. اصفهان: نشر سازمان شهرداری اصفهان، 1385.
نورخواه، ندا و عبدالرضا چارئی. «بررسی نورآرایی در گرافیک محیطی شهری (با نگاهی به ایران)». فصلنامۀ نگره، ش. 10(بهار 1388): 92-107.
نیلفروشان، محمدرضا. ورودی­های قدیمی اصفهان. اصفهان: ادب امروز، 1386.
هنرفر، لطف‌الله. گنجینه آثار تاریخی اصفهان. تهران: چاپخانه زیبا، 1350.
هولود، رناتا. اصفهان در مطالعات ایرانی. ترجمۀ محمدتقی فرامرزی. تهران: انتشارات فرهنگستان هنر، ج1، 1385؛ ج2، 1386.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 54، شماره 1 - شماره پیاپی 108
بهار و تابستان 1401
شهریور 1401
صفحه 159-190

  • تاریخ دریافت 14 آذر 1401
  • تاریخ بازنگری 15 دی 1401
  • تاریخ پذیرش 06 اسفند 1401