تاریخ و فرهنگ

تاریخ و فرهنگ

تعلیقی‌زاده محمد صبحی چلبی و تسخیر تبریز (993ق/ 1585م)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار دانشگاه تبریز
2 دانشجوی مقطع دکتری تاریخ ایران دورۀ اسلام دانشگاه تبریز
چکیده
اوز دمیر زاده عثمان پاشا، وزیر اعظم چرکسی­الاصل و فرماندۀ کل عساکر عثمانی در سال 993ق به دستور سلطان مراد سوم عثمانی با سپاهی انبوه به تبریز حمله کرد. او به­دلیل بی­کفایتی و نقصان جسمی شاه صفوی و تفرقه و تشتت سران طوایف قزلباش و برتری کامل قوای عثمانی بر سپاه صفوی، توانست به وجهی نسبتاً آسان بر تبریز مسلط شود. بدین ترتیب تبریز، مهم­ترین شهر ایران آن روز برای مدتی قریب به دو دهه تحت تسلط عثمانی­ها قرار گرفت. واقعۀ شکست صفویان و تسخیر تبریز در منابع متعدد عثمانی باافتخار درج گردیده و در آثار بسیاری از مورخان آن دیار، چه متقدمین و چه متأخرین، انعکاس یافته است. ازجملۀ این آثار یکی هم مرادنامه یا تبریزیه از تعلیقی­زاده محمد صبحی است. نویسندۀ این اثر خود در حمله به تبریز حضور داشته و برخی وقایع این لشکرکشی را ثبت کرده است. این مقاله از طریق بررسی آنچه در این اثر آمده، به پژوهش در احوال مردم تبریز به­عنوان شهری سقوط کرده که مورد غارت و کشتار واقع شده، پرداخته است. رویدادهای نوشته شده در تبریزیه بخشی از تاریخ اجتماعی ناگفتۀ مردم تبریز در مقطع زمانی فوق است. این تحقیق مبتنی بر شیوۀ توصیفی ـ تحلیلی است و به روش کتابخانه­ای با تکیه بر منابع  صفوی ـ عثمانی و نیز برخی آثار جدید فراهم آمده که نتیجۀ آن روشن شدن برخی از زوایای مکتوم اعمال عثمانی­ها در تبریز بعد از تسخیر آن و نیز شناخت دقیق­تر فضای شهری تبریز و اخلاق و آداب ساکنان آن است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابوبکر بن عبدالله. تاریخ عثمان پاشا. به­اهتمام نصرالله صالحی. تهران: انتشارات طهوری، 1392.
اروج بیگ بیات. دون ژوئن ایرانی. ترجمۀ مسعود رجب­نیا. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1338.
افوشته­ای نطنزی، محمود بن هدایت الله. نقاوة الآثار  فی ذکر الاخیار. به­اهتمام احسان اشراقی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1350.
اوزون چارشی­لی، اسماعیل حقی. تاریخ عثمانی. ترجمۀ وهاب ولی. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1372.
پچوی، ابراهیم افندی. تاریخ پچوی. استانبول: مطبعۀ عامره، 1283ق.
ترکمان، اسکندربیگ. تاریخ عالم­آرای عباسی. زیر نظر ایرج افشار. تهران: امیرکبیر، 1382.
تعلیقی­زاده، محمد صبحی چلبی افندی بن محمد فناری. مرادنامه یا تبریزیه. نسخۀ خطی موجود در:
Topkapı Sarayı Müzesi, Türkçe Yazmaları, İstanbul, Demirbaş No: R. 1299
جنابدی، میرزا بیگ. روضة الصفویة. به­کوشش غلامرضا طباطبایی مجد. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی، 1378.
سلانیکی، مصطفی افندی. تاریخ سلانیکی. استانبول: مطبعۀ عامره، 1281ق.
شیخ وفایی محمد. تواریخ غزوات سلطان مراد ثالث. نسخۀ خطی.
صولاق­زاده، محمد همدمی چلبی. صولاق زاده تاریخی. استانبول: مطبعۀ محمود بگ، 1298ق.
قمی، قاضی احمد بن شرف­الدین. خلاصة التواریخ. به­تصحیح احسان اشراقی. تهران: دانشگاه تهران، 1359.
نعیما، مصطفی حلبی افندی. روضة الحسین  فی خلاصة أخبار الخافقین مشهور به تاریخ نعیما. استانبول: مطبعۀ عامره، 1281 تا 1283ق.
نوائی، عبدالحسین. شاه­عباس؛ مجموعۀ اسناد و مکاتبات تاریخی همراه با یادداشت­های تفصیلی. تهران: زرین، 1367.
واله اصفهانی، محمدیوسف. خلد برین. به­تصحیح میرهاشم محدث. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی، 1372.
Âlî, Gelibolulu Mustafa. “Künhü'l-Ahbâr”. Yayina hazirlayan: Prof. Dr. Ali Çavuşoğlu, Ankara: Salmat Basim Yayincilik, 2019.
Minadoi, Giovenni-Tommaso. The War Between the Turks and the Persians: Conflict and Religion in the Safavid and Ottomans Worlds. Translated by: Abraham Hartwell, London & New York: I. B. Tauris, 2019.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 54، شماره 2 - شماره پیاپی 109
پاییز و زمستان 1401
آبان 1401
صفحه 47-64

  • تاریخ دریافت 16 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری 06 خرداد 1402
  • تاریخ پذیرش 10 تیر 1402