تاریخ و فرهنگ

تاریخ و فرهنگ

بازخوانی کهن الگوهای محراب گچی مسجد جامع تبریز، تحفه ای از عصر ایلخانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری معماری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران
2 دانشیار گروه معماری و شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.
3 استادیار گروه معماری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران
چکیده
شهر تبریز به­عنوان یکی از شهرهای مهم با بناها و آثار تاریخی ارزشمند در حفظ و تداوم غنای تاریخی و فرهنگی کشور تأثیر بسیار زیادی داشته و دارای کهن­الگوهای متعددی است. یکی از این بناها مسجد جامع تبریز است که دارای محرابی تاریخی با تزیینات ارزشمند متعلق به دورۀ ایلخانی است. این مقاله با بررسی نقوش و کتیبه‌های این اثر ارزشمند تاریخی، کهن­الگوهای موجود در آن را بازخوانی کرده و الگوهای مهم را استخراج کرده است تا ابزاری برای پیوند گروه­های اجتماعی آینده باشد. پس از مطالعه منابع کتابخانه‌ای و انجام فعالیت‌های میدانی به­ویژه عکاسی به­ روش توصیفی- تحلیلی، کهن­الگوهای مشاهده شده در تزیینات محراب را بر اساس دسته­بندی نگارندگان، از جنبه ظاهری، مفهومی و ... در 7 دستۀ کهن­الگوهای انسانی، طبیعی، موقعیتی، عددی، هندسی، کالبدی و حیوانی بررسی کرده و سپس  اطلاعات که در جداولی منظم ثبت شده­اند، مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. در کهن­الگوهای هندسی ماندالا و اسپیرال، تعداد نوع استفاده شده زیاد بوده و تعداد تکرار هر نوع غیرقابل­شمارش است. همچنین کهن­الگوی درخت و بهشت نیز با در نظر گرفتن نقوش گیاهی، در کل محراب به­صورت درهم تنیده و پیچیده وجود دارند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن منظور، محمد بن مکرم بن علی. لسان­العرب. بیروت: دارصادر، 1414.
اسمعیلی سنگری، حسین و وحید ایلائی. «بازخوانی اسناد کتیبه­ای غیرمنقول در میراث جهانی مجموعه بازار تاریخی تبریز». فصلنامۀ پژوهش­های معماری اسلامی 2، ش. 4 (1393): 107-132.
براتی، ناصر و الهام کاکاوند. «کندوکاوی پدیدارشناسانه در راستای شناخت یک انگاره کهن در معماری ایرانی- اسلامی». باغ نظر، ش. 42 (1395): 18-5.
براتی، ناصر. «باغ و باغسازی در فرهنگ ایرانی و زبان  فارسی». مجلۀ باغ نظر، ش.2 (1383): 3-15.
بهار، مهرداد. پژوهشی در اساطیر ایران. تهران: انتشارات آگه، 1376.
بهمنی، پردیس. سیر تحول و تطور نقش و نماد در هنرهای سنتی ایران. با همکاری الیاس صفاران. تهران: دانشگاه پیام نور، 1389.
 بیلسکر، ریچارد. یونگ. ترجمۀ حسین پاینده. تهران: طرح نو، 1384.
 پالمر، مایکل. فروید، یونگ و دین. ترجمۀ محمد دهگانپور و غلامرضا محمدی. تهران: رشد، 1385.
پهلوان، چنگیز. فرهنگ­شناسی: گفتارهایی در زمینه فرهنگ و تمدن. بی­جا: شرکت نشر قطره، 1378.
پوپ، آرتور. معماری ایران. ترجمۀ غلامحسین صدری افشار. بی­جا: اختران، 1386.
پورخالقی چترودی، مه دخت و  فرزاد قائمی.«تحلیل نمادینگی آتش در اساطیر بر مبنای نظریه همترازی و رویکرد نقد اسطوره­ای (با تمرکز بر اساطیر ایران و شاهنامه فردوسی)». فصلنامۀ جستارهای نوین ادبی، دانشگاه فردوسی مشهد، ش.3 (1389): 95-118.
پیرانی، حمیده و نورالهدی احمدسلطانی. «شناسایی و معرفی الگوهای آرکی تایپی( کهن­الگویی) موجود در تخت سلیمان». کنفرانس بین المللی عمران، معماری و شهرسازی ایران معاصر، تهران، 1396.
پیرسن، کارول. بیداری قهرمان درون: دوازده کهن­الگوی یاریگر برای یافتن خویشتن و دگرگونی جهان درون. ترجمۀ فرناز فرود. تهران: نشر کلک آزادگان، 1394.
تبریزی، غلامرضا. نگرشی بر روانشناسی یونگ. مشهد: نشر جاودان خرد، 1396.
حاتم، غلامعلی. «نقش و نماد در سفالینه­های کهن ایران». فصلنامۀ هنر، ش. 28 (1374): 361-367.
حری، ابوالفضل. «کارکرد کهن­الگو‌ها در شعر کلاسیک و معاصر فارسی در پرتو رویکرد ساختاری به اشعار شاملو». فصلنامۀ ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی 5، ش. 15 (1388): 1-17. 
دیبا، داراب. معماری معاصر ایران. تهران: نشرآبان، 1381.
سرانو، میگوئل. با یونگ و هسه. ترجمۀ جلال ستاری. تهران: نشر بدیهه، 1376.
سرلو، خوان ادواردو. فرهنگ نمادها. ترجمۀ مهرانگیز اوحدی. تهران: نشر دستان، 1389.
سلطان زاده، حسین. تبریز خشتی استوار در معماری ایران. تهران: دفتر پژوهش­های فرهنگی، 1376.
شمیسا، سیروس. انواع ادبی. بی­جا: نشر میترا، 1383.
شوالیه، ژان و آلن  گربران. فرهنگ نمادها. ترجمۀ سودابه فضائلی. تهران: انتشارات جیحون، جلد2-1، 1379؛ جلد3، 1382؛ جلد 4، 1385؛ ج5، 1387.
صابری، زهره. بررسی کهن­الگوها در داستان­های مولوی. استاد راهنما: یعقوب آژند و مهنوش مشیری. پایان­نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، پردیس هنرهای زیبا، 1393.
طباطبایی، محمدحسین. تفسیر المیزان. ترجمۀ محمد باقر موسوی. قم: نشر جامعه مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1378.
عباسلو، احسان. «نقد کهن­الگو گرایانه». کتاب ماه ادبیات، ش. 182 (1391): 85-90.
عمرانی، بهروز و حسین اسمعیلی سنگری. مساجد تاریخی آذربایجان شرقی. به سفارش سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان آذربایجان شرقی. تبریز: ستوده، 1386.
فرای، نورتروپ. رمز کل: کتاب مقدس و ادبیات. ترجمۀ صالح حسینی. تهران: نشر نیلوفر، 1379.
فوردهام، فریدا. مقدمه­ای بر روانشناسی یونگ. ترجمۀ مسعود میر بها. تهران: اشرفی، 1356.
کاسیرر، ارنست. فلسفه صورت­های سمبلیک. ترجمۀ یدالله موقن. تهران: بی­نا، 1378.
کوپر، جی سی. فرهنگ مصور نمادهای سنتی. ترجمۀ ملیحه کرباسیان. تهران: فرشاد، 1379.
گلابچی، محمود و آیدا  زینالی فرید. معماری آرکی تایپی. تهران: نشر دانشگاه تهران، 1393.
مرتضوی، شهرناز. روانشناسی محیطی. تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، 1367.
مسکوب، شاهرخ. سوگ سیاوش. تهران: انتشارات خوارزمی، 1357.
مکی نژاد، مهدی؛ آیت اللهی، حبیب الله و محمد مهدی هراتی. «تناسب و ترکیب در کتیبه محراب مسجد جامع تبریز». هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی، ش. 40 (1388): 81-88.
میرقادری، عاطفه سادات. نمادهای کهن­الگویی در مثنوی معنوی. پایان­نامۀ کارشناسی ارشد، استاد راهنما: علیرضا فولادی، دانشکدۀ ادبیات و زبان­های خارجی، دانشگاه کاشان، 1392.
هیلن برند، روبرت. معماری اسلامی. ترجمۀ باقر آیت الله زاده شیرازی. تهران: انتشارات روزنه، 1391.
یونگ، کارل گوستاو. انسان و سمبل­هایش. ترجمۀ محمود سلطانیه. تهران: جامی، 1383؛ انتشارات دیبا، 1387.
یونگ، کارل گوستاو. چهار صورت مثالی. ترجمۀ پروین فرامرزی. مشهد: آستان قدس رضوی، 1368.
یونگ، کارل گوستاو. مشکلات روانی انسان مدرن. ترجمۀ محمود بهفروزی. تهران: انتشارات دیبا، 1389.
Renaldo J. M., Wheelwright, J.B. “Archetype and Archetypal image”, in Jungian Literary Criticism, ed. Richard P. Sugg, Illinois: Northwestern University Press, 1992.
Ryan, R.E. The strong eye of shamanism: a journey into the caves of consciousness, Inner Traditions International, Canada, 1999.
Zeinali Farid, A. “Architecture Based on Archetype”. Design Principles and Practices: An International Journal, 5, no. 4 (2011): 405-432.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 55، شماره 1 - شماره پیاپی 110
بهار و تابستان 1402
شهریور 1402
صفحه 89-116

  • تاریخ دریافت 25 اسفند 1401
  • تاریخ بازنگری 14 مرداد 1402
  • تاریخ پذیرش 29 مرداد 1402