تاریخ و فرهنگ

تاریخ و فرهنگ

موضع مأمون عباسی نسبت به امام علی (ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
2 استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
3 دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ تشیع، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
چکیده
عباسیان به مانند نیای خود عباس، عموی پیامبر، تا پیش از پیروزی نهضتشان، شیعه و جزء موالیان اهل­بیت بودند، اما پس از دستیابی به قدرت با کنار زدن علویان و در نتیجه مواجه شدن با شورش­های آنان موضع پیشین خود را ترک گفتند و هم­نوا با اکثریت، علی (ع) و خاندانش را در مقامی فروتر از خلفای نخستین نشاندند و به تسنن گرویدند. تقریباً مواضع خلفای عصر اول عباسی دراین­باره یکسان است و تنها استثنا در این­ میان مأمون (حک. 198- 218ق) است. ازاین­رو این پژوهش در پی پاسخ بدین سؤال است که مأمون چه موضعی نسبت به علی (ع) گرفت و دلایل اتخاذ این موضع چه بود؟
بر اساس یافته­های این پژوهش مأمون معتقد به حقانیت امام علی (ع) برای خلافت پس از پیامبر بود و او را بر دیگر صحابه برتری می­بخشید و اعتقاد به وصایت ایشان داشت، اما شیعیان به سبب مسئولیت او در شهادت امام رضا (ع) کمتر به این موضوع علاقه نشان داده­اند و یا درصدد انکار آن برآمده­اند. مأمون تلاش گسترده­ای برای اعتلای نام و یاد امام علی (ع) صورت داد؛ ازاین­رو می­توان مأمون را معتقد و محب اهل­بیت و شخص علی (ع) دانست؛ هرچند که او برای بقای حکومت خود در موقع لزوم دست به اقدامات متفاوتی نسبت به علویان می­زد؛ ازجمله ولیعهد کردن امام رضا (ع) و سپس به شهادت رساندن ایشان. به نظر می­رسد معتزلی بودن مأمون در کنار تأثیر اطرافیانش ازجمله معلم شیعی او کسایی نقش اصلی را در بروز این علایق شیعی داشته­اند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن ابی­الحدید، عبدالحمید بن هبةالله. شرح نهج البلاغه. بی­جا: دار احیاء الکتب العربیه، 1959م.
ابن اثیر، ابوالحسن علی بن کرم. الکامل فی التاریخ. به­کوشش عمر عبدالسلام تدمری. بیروت: دارالکتاب العربی، 1417ق.
ابن خلکان، ابوالعباس شمس­الدین احمد بن محمد. وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان. به­کوشش احسان عباس. بیروت: دار صادر، 1971م.
ابن طقطقی، محمد بن علی بن طباطبا. الفخری فی الآداب السلطانیه و الدول الاسلامیة. به­کوشش عبدالقادر محمد مایو. بیروت: دارالقلم العربی، 1418ق.
ابن طیفور، ابوالفضل احمد بن طاهر الکاتب. بغداد. به­کوشش سید عزت العطار الحسینی. بی­جا: مکتبة نشر الثقافة الاسلامیة، 1368ق.
ابن عساکر، ابوالقاسم علی بن حسن. تاریخ دمشق. به­کوشش عمرو بن غرامه العمروی. بی­جا: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع، 1995م.
ابن قتیبه دینوری، ابومحمد عبدالله بن مسلم. الاختلاف فی اللفظ و الرد علی الجهمیّه. بی­جا: دارالرایه، 1412ق.
ابن قتیبه دینوری، ابومحمد عبدالله بن مسلم. المعارف. به­کوشش ثروت عکاشه. قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1992م.
ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین. مقاتل الطالبیین. بیروت: دارالمعرفه، بی­تا.
ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین. الاغانی. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1415ق.
اربلی، علی بن عیسی. کشف الغمّه فی معرفة الائمة. قم: رضی، 1421ق.
امین، حسن. الرضا و المأمون و ولایة العهد و صفحات من التاریخ العباسی. بیروت: دارالجدید، 1995م. 
امین، محسن. اعیان الشیعه. به­کوشش حسن امین. بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، 1403ق.
آذرفر، طاهره و محبوبه شرفی. «خط مشی دستگاه خلافت عباسی در برخورد با جریان­های هم­اندیش (232- 422)». فصلنامه تاریخ دانشگاه آزاد اسلامی واحد محلات، ش. 58 (پاییز 1399):  159- 178.
بخاری، ابوعبدالله محمد بن اسماعیل. الجامع المسند الصحیح. به­کوشش محمد زهیر بن ناصر الناصر. بی­جا: دارطوق النجاة، 1422ق.
برزنجی حسینی، محمد بن عبدالرسول. تراز ایمان: ترجمۀ بغیة الطالب لایمان ابی­طالب. ترجمۀ مجتبی سلطانی و مصطفی گوهری. تهران: کتابخانه تخصصی امیرالمؤمنین (ع)، 1399.
بیهقی، ابراهیم بن محمد. المحاسن و المساوی. بی­جا: بی­نا، بی­تا.
بیهقی، ابوالفضل محمد بن حسین. تاریخ بیهقی. به­کوشش خلیل خطیب رهبر. تهران: مهتاب، 1381ق.
جاحظ، ابوعثمان عمرو بن بحر. «رسالة عمرو بن بحر الجاحظ فی الحکمین و تصویب امیرالمؤمنین علی بن
ابی­طالب فی فعله». در الرسائل السیاسیة، بیروت: دار و مکتبة الهلال، 2002م.
جاحظ، ابوعثمان عمرو بن بحر. «رسالة فی النابتة الی ابی­الولید محمد بن احمد بن ابی­دؤاد». در الرسائل السیاسیة، بیروت: دار و مکتبة الهلال، 2002م.
جلالی، سید لطف الله. درس­نامه تاریخ تشیع. قم: مرکز بین­المللی ترجمه و نشر المصطفی، 1396ش.
الخضران، عزیز حسن. «دعوی تشیع المأمون فی المیزان». رسالة القلم، العدد 59 (1440ق): 103- 139.
خواجویان، محمد کاظم. تاریخ تشیع. مشهد: جهاد دانشگاهی مشهد، 1376ش.
دفتری، فرهاد. تاریخ و عقاید اسماعیلیه. تهران: نشر فرزان روز، 1386ش.
الدوری، عبدالعزیز. العصر العباسی الاول دراسة فی التاریخ السیاسی و الاداری و المالی. بیروت: مرکز دراسات الوحدة العربیة، 2006م.
ذهبی، شمس الدین ابوعبدالله محمد بن احمد. تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام. به­کوشش عمر عبدالسلام التدمری. بیروت: دارالکتاب العربی، 1413ق.
راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین بن محمد. محاضرات الادباء و محاورات الشعراء و البلغاء. بیروت: شرکة دار الارقم بن ابی­الارقم، 1420ق.
رحمتی، محمد کاظم. «المرشد بالله شجری و کتاب الامالی الاثنینیه». آینه پژوهش، ش. 121(1389ش): 46-50.
الرفاعی، احمد فرید. عصر المأمون. قاهره: دارالکتب المصریه، 1346ق.
زارعی، مهدی و علی الله بدشتی. «علی (ع) در نگاه احمد بن حنبل». پژوهشنامه مذاهب اسلامی، ش. 14 (پاییز و زمستان 1399): 164- 185.
زبیر بن بکار القرشی الاسدی. الاخبار المؤفقیات. به­کوشش سامی مکی العانی. قم: الشریف الرضی (افست)، 1416ق.
سبط بن جوزی. تذکرة الخواص. قم: منشورات الشریف الرضی، 1418ق.
سید بن طاووس. الطرائف فی معرفة مذهب الطوائف. قم: خیام، 1400ق.
سیوطی، جلال­الدین عبدالرحمان بن ابوبکر. تاریخ الخلفاء. به­کوشش حمدی الدمرداش. بی­جا: مکتبة نزار مصطفی الباز، 1425ق.
شریف رازی، عباسقلی. «الرسالة المأمونیة». به­کوشش محمد حسین نجفی. فصلنامۀ تخصصی سفینه، سال دهم، ش. 39 (1392ش): 153- 172.
شعار، جعفر. «ابن عمار». در دایرة المعارف بزرگ اسلامی، تهران: مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، 1370ش.
صدوق، ابوجعفر محمد بن علی. الامالی. تهران: کتابچی، 1376ش.
صدوق، ابوجعفر محمد بن علی. عیون اخبار الرضا. به­کوشش مهدی لاجوردی. تهران: نشر جهان، 1378ق.
طبرسی، احمد بن علی. الاحتجاج علی اهل اللجاج. به­کوشش محمد باقر خرسان. مشهد: نشر مرتضی، 1403ق.
طبری، محمد بن جریر. تاریخ الرسل و الملوک. بیروت: دارالتراث، 1387ق.
عمادالدین ادریس بن حسن الانف. عیون الاخبار و فنون الآثار. به­کوشش مأمون الصاغرجی. لندن: معهد الدراسات الاسماعیلیة بالتعاون مع المعهد الفرنسی للشرق الادنی، 2007م. 
فاروق عمر. بحوث فی التاریخ العباسی. بیروت: دار للطباعة؛ بغداد، مکتبة النهضة، 1977م.
فضل الله، محمد جواد. تحلیلی از زندگانی امام رضا (ع). ترجمۀ سید محمد صادق عارف. مشهد: بنیاد
پژوهش­های اسلامی آستان قدس رضوی، 1382ش.
فیروزآبادی، مرتضی. فضائل الخمسة من صحاح ستة و غیرها من الکتب المعتبرة. تهران: اسلامیه، 1392ق.
قمی، حسن بن محمد. تاریخ قم. به­کوشش محمدرضا انصاری. قم: کتابخانه آیت­الله مرعشی نجفی، 1385ش.
قنوات، عبدالرحیم. «در کنار پدر». در دانشنامه امام علی (ع)، زیر نظر علی اکبر رشاد. به اهتمام پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران: مرکز نشر آثار پژوهشگاه  فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1380.
کلینی، محمد بن یعقوب. الکافی. قم:  دارالحدیث، 1429ق.
گوتاس، دیمیتری. اندیشه یونانی، فرهنگ اسلامی. ترجمۀ عبدالرضا سالار بهزادی. تهران: نشر فرزان روز، 1390ش.
مرتضوی، سید محمد. «بررسی روایات ضحضاح». مجله علوم قرآن و حدیث، سال چهل و یکم، ش.83 (زمستان 1388): 153- 173.
مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین. مروج الذهب و معادن الجوهر. به­کوشش کمال حسن مرعی. بیروت: المکتبة العصریة، 1425ق.
مسلم بن حجاج نیشابوری. المسند الصحیح. به­کوشش محمد فؤاد عبدالباقی. بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی­تا.
مطهری، مرتضی. سیری در سیره ائمه اطهار (ع). تهران: صدرا، 1383ش.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان. الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد. قم: کنگره شیخ مفید، 1413ق.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان. الفصول المختارة. قم: کنگره شیخ مفید، 1413ق.
ملطی عسقلانی، ابوالحسین محمد بن احمد. التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع. مصر: الکتبة الازهریة للتراث، بی­تا.
میرزایی، علیرضا.  احمد بن حنبل و اهل­بیت. تهران: نشر مشعر، 1396.
هارونی، یحیی بن حسین و یحیی بن حسین شجری. عاشورا به روایت زیدیه (ترجمه مقتل الحسین من امالی السیدین). ترجمۀ مصطفی گوهری فخرآباد و مجتبی سلطانی احمدی. اصفهان: نشر آرما، 1400ش.
یاقوت حموی، شهاب الدین ابوعبدالله. معجم الادباء (ارشاد الاریب الی معرفة الادیب). به­کوشش احسان عباس. بیروت: دارالغرب الاسلامی، 1414ق.
یعقوبی، احمد بن ابی­یعقوب. تاریخ الیعقوبی. بیروت: دار صادر، بی­تا.
 
Buyukkara, M. Ali.  "Al-Mamuns choice of Ali al- Rida as his heir". Islamic Studies, 41: 3 (2002): 445- 466.
Nawas ,John. A.  "Reexamination of three current explanation for al-Mamuns of the Mihna". Internatinal Journal of Middle East Studies, v. 26, n. 4 (nov. 1994): 615- 629.
Rekaya, C. m. "Al-Mamun B. Harun Al-Rashid". EI2, Leiden: E. J. Brill, 1991.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 56، شماره 1 - شماره پیاپی 112
بهار و نابستان 1403
شهریور 1403
صفحه 41-69

  • تاریخ دریافت 21 مرداد 1402
  • تاریخ بازنگری 05 خرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 27 خرداد 1403