تاریخ و فرهنگ

تاریخ و فرهنگ

تأثیرات دگرگونی فضای شهری و اجتماعی اصفهان صفوی در غزلیات صائب تبریزی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش آموختۀ دکتری تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنر، دانشگاه هنر، تهران، ایران.
چکیده
اصفهان و دگرگونی‏های ایجادشده در آن در عصر صفوی، تعریفی تازه از شهر و شهرنشینی عرضه کرد و زیست‏جهانی متفاوت را برای هنرمند ترسیم نمود. شعر مکتب اصفهان که صائب تبریزی مهم‏ترین نمایندۀ آن به شمار می‏رود، صحنۀ بروز دگرگونی‏هایی عمده در شعر پارسی است. آیا می‏توان از وجود رابطه‏ای مابین تطورات اصفهان و نگاه و اندیشۀ شاعر سخن گفت و آیا می‏توان تأثیر سکونت در این زیست‏جهان متفاوت را در شعر صائب یافت؟ نوشتار حاضر، با اتخاذ نظریه‏پردازی داده‏بنیاد به‏عنوان روش تحقیق، پاسخ‏گویی بدین پرسش‏ها را هدف داشته و به جستجو و بررسی تأثیرات دگرگونی فضای شهری و اجتماعی اصفهان در غزلیات ملک‏الشعرای دربار صفوی پرداخته است. این پژوهش، پایتخت صفوی را بر ابعاد گوناگون هنرآفرینی صائب مؤثر یافته است. از یک سو، این شهرِ متفاوت و نو عناصر آن در شعر وی حضوری پررنگ دارند و در مضمون‏پردازی و نمادسازی نقش‏آفرینی می‏کنند؛ و از سویی دیگر، فضای اجتماعی جدیدِ حاکم بر این شهر، نگاه و اندیشه‏ای نو را برای صائب رقم می‏زند و شعرش حس شهرنشینی متمایزی را به نمایش می‏گذارد. نتایج به‏دست‏آمده، بر تأثیرپذیری دیدگاه صائب از شهر اصفهان و تحولات رخ نموده در آن تأکید می‏نهند و از بروز نوعی دگرگونی اجتماعی و آغاز شکل‏گیری فرهنگ نوین شهرنشینی در ایران سدۀ یازدهم هجری می‏گویند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آملی، طالب. کلیات اشعار ملک‏الشعرا طالب آملی. به‌تصحیح محمد طاهری شهاب. تهران: سنایی، 1391.
آموزگار، ژاله. تاریخ اساطیری ایران. تهران: سمت، 1391.
احتشامی هونه‏گانی، خسرو. در کوچه‏باغ زلف؛ اصفهان در شعر صائب. اصفهان: کتاب‏سرا، 1368.
استراوس، آنسلم و جولیت کربین. مبانی پژوهش کیفی: فنون و مراحل تولید نظریۀ زمینه‏ای. ترجمۀ ابراهیم افشار. تهران: نی، 1395.
صائب، محمدعلی. کلیات صائب تبریزی. با مقدمه سید کریم امیری فیروزکوهی. تهران: خیام، 1333.
اهری، زهرا. مکتب اصفهان در شهرسازی؛ زبان‌شناسی عناصر و فضاهای شهری، واژگان و قواعد دستوری. تهران: دانشگاه هنر، 1380.
تاورنیه، ژان‏باتیست. «حکایات تاریخی: شاه صفی و ساعت‏ساز سویسی». ترجمۀ عباس اقبال. یادگار، ش. 6 (1333): 7-18.
تاورنیه، ژان‏باتیست. سفرنامه تاورنیه. ترجمۀ ابوتراب نوری. به‌تصحیح حمید شیرانی. تهران: کتابخانه سنایی، 1363.
تربیت، محمدعلی. دانشمندان آذربایجان. به‌تصحیح غلامرضا طباطبایی مجد. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1378.
ترکمان، اسکندر بیگ. تاریخ عالم‏آرای عباسی. به‌تصحیح ایرج افشار. تهران: امیرکبیر، 1392.
حافظ ابرو. جغرافیا (قسمت ربع خراسان، هرات)، به‌تصحیح نجیب مایل هروی. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، 1349.
حبیبی، سید محسن و زهرا اهری. مکتب اصفهان: زبان طراحی شهری در شهرهای کهن. تهران: دفتر پژوهش‏های فرهنگی، 1391.
دانایی‏فرد، حسن و سید مجتبی امامی. «استراتژی‏های پژوهش کیفی: تأملی بر نظریه‏پردازی داده‏بنیاد». اندیشه مدیریت 1، ش. 2 (پاییز و زمستان 1386): 69-97.
ذکاوتی قراگزلو، علیرضا. مجموعۀ خیال. تهران: فرهنگ نشر نو، 1397.
سیاسی، محمد. «تمثیل در شعر صائب»، در صائب و سبک هندی، گردآوری محمد رسول دریا گشت. تهران: دانشگاه تهران، 1355.
شاردن، ژان. سفرنامۀ شاردن. ترجمۀ اقبال یغمایی. تهران: توس، 1393.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. شاعر آینه‏ها؛ بررسی سبک هندی و شعر بیدل. تهران: آگه، 1396.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. صور خیال در شعر فارسی. تهران: آگه، 1396.
شیرازی، عبدی بیگ. جنات عدن. به‌تصحیح احسان اشراقی. تهران: سخن، 1395.
صائب، محمدعلی. دیوان صائب تبریزی، به‌تصحیح محمد قهرمان. تهران: علمی و فرهنگی، 1391.
صفا، ذبیح‏الله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران: فردوس، 1392.
غزالی، ابوحامد محمد. کیمیای سعادت. به‌تصحیح نرگس اسدی. تهران: جمهوری، 1390.
فتوحی، محمود. صُور خیال متعالیه: خوانش صدرایی اندیشه‏های صائب تبریزی. تهران: سخن، 1402.
فتوحی، محمود. «تماشای هستی از چشم مور: مبانی تجربۀ باریک‏اندیشی در سبک هندی». مجله ایران‏نامگ 5، ش. 3 (پاییز 1399):  89-105.
قهرمان، محمد. برگزیده اشعار صائب و دیگر شعرای معروف سبک هندی. تهران: سمت، 1383.
لُزنسکی، پال ادوارد. «برابرِ طاق آسمان: طراحی، مراسم، و شعرِ پل حسن‏آباد»، در کاخ مدحت‏سرایی و شاه‏میوه‏های روزگار و برابرِ طاق آسمان، ترجمۀ مژده مخلصی. تهران: نی، 1404.
متینی، جلال. «خیابان». مجله ایران‏نامه، ش. 1 (پاییز 1361): 57-99.
ملازاده، کاظم و مریم محمدی. بناهای عام المنفعه (آب‏انبار، بازار، پل و سد، حمام). تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، 1379.
مولوی، جلال‏الدین محمد. مثنوی معنوی. به‌تصحیح توفیق ه. سبحانی. تهران: روزنه، 1380.
نوربرگ-شولتز، کریستین. گزینه‏ای از معماری: معنا و مکان. ترجمۀ ویدا نوروز برازجانی. تهران: جان جهان، 1382.
نور صادقی، حسین. اصفهان؛ مشتمل بر چهار فصل: تاریخ-جغرافیا-ابنیه و آثار- شعرا و بزرگان. تهران: چاپخانه سعادت، 1316.
وحید قزوینی، محمدطاهر. عباسنامه یا شرح زندگانی 22 سالۀ شاه عباس ثانی (1052-1073). به‌تصحیح ابراهیم دهگان. اراک: کتابفروشی داودی، 1329.
ویلبر، دونالد نیوتون. باغ‏های ایران و کوشک‏های آن. ترجمۀ مهین‏دخت صبا. تهران: علمی و فرهنگی، 1390.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 57، شماره 2 - شماره پیاپی 115
پاییز و زمستان 1404
اسفند 1404
صفحه 199-234

  • تاریخ دریافت 25 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 16 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 12 شهریور 1404