تاریخ و فرهنگ

تاریخ و فرهنگ

بررسی انطباق عملکرد مالی حاکم شاهرود و بسطام با دستورالعمل دولتی بر اساس کتابچه مفاصاحساب (1294 - 1295 ق)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه سید جمال الدین اسدآبادی، همدان، ایران
چکیده
در تشکیلات مالیه دوره قاجاریه، مفاصاحساب یکی از دفاتر مالی بود که پس از رسیدگی هیئتی از مستوفیان به‌حساب مالی حاکم یا صاحب‌جمع، به منزله تسویه‌حساب با دولت صادر می‌گردید. این پژوهش با رویکردی تطبیقی، آمار و ارقام مفاصاحساب‌ ولایت شاهرود و بسطام در سال­های  ۱۲۹۴ق و ۱۲۹۵ق را با دستورالعمل جمع و خرج همان دوره مقایسه می­کند تا میزان انطباق آن با عملکرد مالی حاکم ارزیابی شود. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که اگرچه در بخش عایدات، انطباق کامل با ارقام مقرر در دستورالعمل وجود دارد، اما در بخش هزینه‌ها، تفاوت‌هایی معنادار دیده می‌شود که ریشه در تصمیمات دولت مرکزی و اقتضائات اداری–نظامی منطقه دارد. دیگر اینکه انطباق عملکرد مالی به‌ویژه در بخش هزینه­ها همیشه به معنای هزینه‌کرد واقعی منابع نیست. بلکه احتمال دخل‌وتصرف در منابع از طریق سندسازی وجود دارد. ازاین‌رو، برای ارزیابی صحیح عملکرد مالی حکام، تحلیل دقیق اسناد و مقایسه آن‌ها با منابع دیگر ضروری است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

اسناد آرشیوی
سازمان اسناد ملی    (س.ا.م)
کتابچه جمع و خرج مفاصا­حساب دو‌ساله اودئیل و بارس­ئیل شاهرود و بسطام ابواب­جمعی معتمد­السلطان علاء­الملک 1294. شمارۀ ثبت 482-296.
کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران     (دا. تهران)
کتابچه دستورالعمل جمع و خرج بسطام و شاهرود هذه­السنه بارس­ئیل. شماره  9167.
کتابچه دستورالعمل جمع و خرج بسطام و شاهرود هذه­السنه بارس­ئیل. شماره  9168.
روزنامه
ایران
کتب و مقالات
اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان. مرآت البلدان. به‌کوشش و تصحیح عبدالحسین نوائی و میرهاشم محدث، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۶۷.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان. مطلع الشمس. تهران: سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی، ۱۳۲۶.
حسینی، سید مصطفی. علل تحولات اجتماعی و اقتصادی شاهرود در دوره قاجاریه. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، تهران: دانشگاه تهران، 1387.
حسینی، سید مصطفی. تأثیر اصلاحات مالی بر جمع و خرج در عصر ناصری (باتکیه‌بر اسناد دیوانی). رساله دکتری، تهران: دانشگاه تهران، 1399.
فروغ اصفهانی، محمدمهدی. فروغستان. به‌کوشش ایرج افشار. تهران: مرکز نشر میراث مکتوب، 1378.
کاظم بیگی، محمدعلی و سید مصطفی حسینی. «مالیات و هزینه‌های ولایات در دوره قاجاریه: کتابچه دستورالعمل جمع و خرج بسطام و شاهرود (۱۲۹۴-۱۲۹۵ ق)». تاریخ و تمدن ملل اسلامی، سال هفتم، ش. 13 (بهار و تابستان، ۱۳۹۰): 129-164.
کرزن، ج. ن. ایران و قضیه ایران. ترجمۀ غ. وحید مازندرانی. تهران: علمی و فرهنگی، 1380.
مستوفی، عبدالله. شرح‌ زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه. تهران: زوار، 1388.
مصدق، محمد. اصول و قواعد و قوانین مالیه در ممالک خارجه و ایران قبل مشروطیت و دوره مشروطه. تهران: مطبعه تمدن، 1304.
مک گرگر، سی. ام. شرح سفری به ایالات خراسان و شمال غربی افغانستان در ۱۸۷۵ م. ترجمۀ اسدالله توکلی. مشهد: آستان قدس رضوی، ۱۳۶۸.
Fraser, J.B. Narrative of A Journey in to Khorasan in the Years 1821-1822. Dehli: 1984.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 57، شماره 2 - شماره پیاپی 115
پاییز و زمستان 1404
اسفند 1404
صفحه 71-106

  • تاریخ دریافت 07 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 13 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 30 شهریور 1404