تاریخ و فرهنگ

تاریخ و فرهنگ

قاهرۀ مملوکی؛ از توسعۀ شهری تا کلان‌شهر فرهنگی‌ـ‌مذهبی جهان اسلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه تاریخ فرهنگ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.
چکیده
در ایام و ادوار پیشامدرن، به‌موازات تحولات سیاسی فراگیر، شهرهای جهان اسلام، حتی شهرهای مرکزِ تمدن نیز در معرض تغییرات مهم قرار می‌گرفتند تا جایی که اغلب جایگاه این شهرها در جغرافیای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی‌ـ‌تمدنی در جهان اسلام و یا در میان مناطق هم‌جوار تغییر می‌یافت. این مهم درباره شهر قاهره، مهم‌ترین شهر اسلامی شمال آفریقا نیز صدق می‌کند. مقاله حاضر می‌کوشد با بهره‌گیری از روش شهرپژوهی تاریخی، تحولات تاریخی مهم مؤثر در وِجهه، کالبد و هویت رخ داده در شهر قاهره در دوره ممالیک (648-923ق‌‍) و متأثر از حاکمان مملوک بحری و برجی را بررسی نماید.  یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد با ظهور دولت ممالیک، قاهره مرحله متفاوتی از تاریخ شهری خود را آغاز کرد که طی آن این شهر، مرکزیت فرهنگی و مذهبی خود در جهان اسلام را تثبیت کرد و ارتقا داد.  در شرایطی که قلعة‌الجبل مرکز اداری و سیاسی قاهرۀ مملوکی به شمار می‌رفت، این شهر از منظر فیزیکی و محیطی توسعه یافت و مناطق مختلف جدا از هم آن به هم پیوستند. شکوفایی مناطقی مانند بولاق و الحاق آن به قاهرۀ مملوکی و وجود منازل اشرافی پرشمار، بازارها و حمام‌ها، مهمان‌خانه‌ها، خان‌ها و حجره‌های تجاری متعدد در آن، موجب شده بود تا قاهره مملوکی به‌ یکی از شهرهای بزرگ جهان آن روزگاران تبدیل شود. با این اوصاف، افزون بر اینکه قاهره در این دوره، به‌واسطۀ امنیت مستمر و حضور بازماندگانی از بنی‌عباس از نظر جایگاه و اهمیت جایگزین بغداد گردید، در سایه‌سارِ شکوفایی آموزش مدرسه‌ای و افزایش شمار خانقاه‌ها، تجمع عالمان و دانشوران تراز اول از سراسر جهان اسلام، به کعبۀ آمال مسلمانان اهل‌سنت نیز تبدیل شد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن‌المقفع، ساویرس. تاریخ بطارکة الکنیسة المصریة. نشر أنطوان خاطر و ازولد بورمستر. القاهرة: مطبعة المعهد العلمی الفرنسی للآثار الشرقیة بالقاهرة، 1970.
ابن ‌ایاس، محمد بن احمد. بدائع‌الزهور فی وقائع الدهور. به‌تحقیق محمد مصطفی. القاهرة: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1402. 
ابن‌ تغری ‌بردی، ابوالمحاسن یوسف. النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و القاهرة. به‌تحقیق فهیم محمد شلتوت. القاهرة: المؤسسة المصریة العامة  للتألیف و الترجمة و الطباعة و النشر، ‍1970م.
ابن ‌حماد، ابوعبدالله محمد. أخبار ملوک بنی‌عبید و سیرتهم. تحقیق و دراسة التهامی نقره و عبدالحلیم عویس. القاهرة: دارالصحوة، [1401].
ابن‌ خلدون، عبدالرحمن بن محمد. العبر و دیوان المبتدأ و الخبر. به‌تحقیق ابراهیم شبوح. تونس: القیروان للنشر، 2007.
ابن‌ خلدون، عبدالرحمن بن محمد. رحلةُ ابن‌خَلدون. به‌تحقیق محمد بن تاویت الطنجی. بیروت: دارالکتب العلمیة، 1425.
ابن ‌عبدالظاهر، عبدالله. الروضة البهیة الزاهرة فی خطط المعزیة القاهرة. تحقیق ایمن فواد سید. القاهرة: مکتبة الدار العربیة للکتاب، 1417/1996.
ابوالفداء، اسماعیل بن علی. المختصر فی أخبار البشر. به‌تحقیق محمد زینهم محمد و دیگران. القاهرة: دارالمعارف، [بی‌تا].
ابوسیف، دوریس. معماری اسلامی در قاهره. ترجمۀ اردشیر اشراقی. تهران: مؤسسه ترجمه و نشر آثار، 1391.
ابوشنار، احمد محمد. أهمیة المساجد فی الإسلام. عمان: دار المعتز، 2020.
الباشا، حسن. الفنون الأسلامیة و الوظائف علی الآثار العربیة. القاهرة : دارالنهضة العربیة، 1966.
بختیاری، شهلا. «خلافت عباسیان در مصر». مقالات و بررسیها، ش. 66(1378): 204-244.
بلوم، جاناتان و شیلا بلر. «معماری روزگار فاطمیان و معاصرانشان در یمن، شام، جزیره، سواد». هنر در تمدن اسلامی: معماری. تهران: سمت، 1397.
جومار. وصف مدینة القاهرة و قلعة الجبل. ترجمه ایمن فواد سید. القاهرة: مکتبة الخانجی للطباعة و النشر و التوزیع، 1408.
حبیبی، زهرا و دیگران. «معماری به‌مثابه بیانی سیاسی: تأثیر زمینه‌ها و اهداف سیاسی بر معماری مصر دوره ممالیک بحری». تاریخ و تمدن اسلامی، ش. 38(1401): 3-43.
حورانی، آلبرت. تاریخ مردمان عرب. ترجمۀ علی جواهر کلام. تهران: امیر کبیر، 1384.
زکی، عبدالرحمن. موسوعة مدینة القاهرة فی ألف عام. [القاهرة]: مکتبة الانجلو المصریة، 1389.
زیدان، جرجی. تاریخ مصر الحدیث: من الفتح الإسلامی إلى الآن. المللکة المتحدة: مؤسسة هنداوی، 2019.
سید، ایمن فواد. القاهرة خططها و تطورها العمرانی. القاهرة: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 2015.
الششتاوی، محمد. میادین القاهرة فی ‌العصر المَمْلوکی. القاهرة: دارالآفاق العربیة، 1419..
الششتاوی، محمد، متنزّهات القاهرة فی العصیرین المملوکی و العثمانی. القاهرة: دارالآفاق العربیة، 1419.
عرفة، تغرید. آثار القاهرة الأسلامیة من کتاب وصف مصر. القاهرة: مکتبة مدبولی، 2014.
فضلی، زینب. «قاهرۀ فاطمی: از شهری سلطنتی تا مرکزی تمدنی برای جهان اسلام». پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، ش.  57(1403): 231-258.
فضلی، زینب. «قدرت سیاسی و تحول هویت شهری قاهره در عصر ایوبی». پژوهشنامه تاریخ اسلام، ش. 53(1403): 77-104.
فکری، احمد. مساجد القاهرة و مدارسها. الجزء الثانی العصر الأیوبی. [بی‌جا]: دار المعارف، 2008.
فولکف، اولج. القاهره مدینه الف لیله و لیله. ترجمه احمد صلیحه. القاهرة: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1986.
القلقشندی، احمد بن علی. صبح الأعشی فی صناعة الأنشاء. القاهرة: المؤسسة المصریة العامة للتألیف و الترجمة و الطباعة و النشر، 1914م.
کازانوفا، پول. تاریخ و وصف قلعة القاهرة. القاهرة: المکتبة العربیة، 1974م.
کونئو پائولو. تاریخ شهرسازی جهان اسلام. ترجمۀ سعید تیزقلم زنوزی. تهران: شرکت عمران و بهسازی، 1384.
لیون الأفریقی، حسن بن محمد الوزان الفاسی. وصف إفریقیا. ترجمه محمد حجی و محمد الأخضر، بیروت: دارالغرب الاسلامی، 1983.
مقریزی، تقی‌الدین ابوالعباس احمد. السلوک لمعرفة دول الملوک. به‌تحقیق محمد مصطفی زیادة و عبدالفتاح عاشور. [القاهرة]: دارالکتب و الوثائق القومیة، 1956.
مقریزی، تقی‌الدین ابوالعباس احمد. المواعظ و الاعتبار فی ذکر الخطط و الاثار. حققها ایمن فواد سید، لندن: مؤسسة الفرقان للتراث الاسلامی، 1416.
میکل، آندره و لوران هانری. اسلام و تمدن اسلامی. ترجمۀ حسن فروغی. تهران: سمت، 1393.
ناصر خسرو. سفرنامه. به‌کوشش محمد دبیر سیاقی. تهران: انتشارات زوار، 1387.
یاغی، غزوان مصطفی. منازل القاهرة و مقاعدها فی العصرین المملوکی و العثمانی. القاهرة: مکتبة زهراء الشرق، 2004.
Al-Harithy Howayda . "The Patronage of al-Nāṣir Muhammad ibn Qalāwūn". Mamluk Studies Review, vol 4(2000), 219-244.
Al Sayyad, Nezar. Cairo Histories of a City. Cambridge: The Belknap Press of Harvard University Press, 2011.
Beirman, Iren A. "Art and Architecture in the medieval period". The Cambridge History of  Egypt, volume One Islamic Egypt: 6 40-1517, ed. Carl F. Petry, New York: Cambridge University Press, 2008.
Berkey Jonathan Porter. The Transmission of Knowledge in Medieval Cairo. Princeton: Preston University Press, 1992.
 Behrens-Abuseif, Doris. "The Mamluk City". The City in the Islamic World. vol. 1: 295-316. ed. Salma K. Jayyusi and others. Leiden: Brill, 2008.
Creswell, Keppel Archibald Cameran. The Muslim architecture of Egypt. vol. 1, New York: Hacker Art Books, 1978.
Lane-Poole, Stanley. The story of Cairo. London: J. M. Dent & Co., 1906.
Raymond André. "Al-Maqrīzī's Khitat and the Urban Structure of Mamluk Cairo". Mamluk Studies Review, vol 7/2(2003): 145-167.
Idem. Cairo. tran. by W. Wood. London: Harvard University Press, 2000.
Williams John Alden. "Urbanization and Monument Construction in Mamluk Cairo". Muqarnas. vol. 2(1984). The Art of the Mamluks: 33-45.
Yeomans, Richard. The Art and Architecture of Islamic Cairo. Egypt: Garnet Pub. Limited, 2006.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 57، شماره 2 - شماره پیاپی 115
پاییز و زمستان 1404
اسفند 1404
صفحه 11-42

  • تاریخ دریافت 05 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 07 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 11 آذر 1404