تاریخ و فرهنگ

تاریخ و فرهنگ

تصوف در آذربایجان دوره فترت (736- 813ق) با تمرکز بر ارتباط مشایخ و سلاطین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه تاریخ فرهنگ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهراء، تهران، ایران
چکیده
این پژوهش به بررسی تصوف در آذربایجان در دوران فترت (736-813ق) و تأثیر آن بر روابط اجتماعی، سیاسی و اقتصادی این منطقه می‌پردازد. پس از سقوط دولت ایلخانی و ظهور حکومت‌های محلی آل چوپان و آل جلایر، تصوف به ابزاری برای مشروعیت‌بخشی به حکومت‌ها و تثبیت قدرت سیاسی تبدیل شد. در این تحقیق، ارتباط میان مشایخ صوفیه و سلاطین بررسی می‌شود تا مشخص شود چگونه تصوف به‌عنوان یک نهاد اجتماعی و سیاسی، بر تصمیمات حکومتی و سیاست‌های اجتماعی تأثیرگذار بوده است. همچنین، تأثیرات نهادهای مذهبی مانند خانقاه‌ها و موقوفات بر انسجام اجتماعی و اقتصادی آذربایجان در دوران بحران بررسی می‌شود.
مقاله با استفاده از رویکرد توصیفی- تحلیلی و نظریه‌های اجتماعی به بررسی این موضوع می‌پردازد که چگونه حکام محلی از نفوذ مشایخ برای تقویت مشروعیت خود بهره می‌بردند و درعین‌حال، تصوف به‌تدریج از یک نیروی معنوی و مستقل به یک ابزار در دست حکومت‌ها بدل شد. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که تصوف در این دوره نه‌تنها تأثیرات معنوی، بلکه نقش اساسی در ساختارهای قدرت محلی ایفا کرده و زمینه‌ساز تحولات بزرگ تاریخی در آذربایجان و شکل‌گیری دولت صفویه شد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن بزاز، توکل بن اسماعیل. صفوه الصفا. مقدمه و تصحیح غلامرضا طباطبائی مجد. اردبیل: انتشارات مصحح، 1373.
ابن بطوطه، محمد بن عبدالله. سفرنامه ابن بطوطه. ترجمۀ محمدعلی موحد. تهران: سپهر نقش، 1376.
ابوالمجد تبریزی، محمد بن مسعود. سفینه تبریز. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1381.
افشار، ایرج. «وقیفۀ کججی ابواب البر شیخ غیاث‌الدین محمد کججی به سال 782 هجری»، فرهنگ ایران زمین 21، ش. 21 ( 1354): 208-169.
اقبال، عباس. تاریخ مغول از حمله چنگیز تا تشکیل دولت تیموری. تهران: انشارات امیرکبیر، 1388.
 آل داود، سید علی. «نوشته‎‍های تاریخی عبدی ‎‍بیگ شیرازی». فصلنامۀ تحقیقات اسلامی 10، ش. 1-2(بهار و تابستان 1374): 121-144.
اوحدی بلیانی، تقی‌الدین محمد بن محمد. عرفات العاشقین و عرصات العارفین. به‌تصحیح ذبیح‌الله صاحب کار. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب، 1389.
بیانی، شیرین. تاریخ آل جلایر. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1382.
پورجوادی، نصرالله. اشراق و عرفان (مقاله‌ها و نقدها). تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1380.
تتوی، احمد بن نصرالله. تاریخ اَلفی. به‌تصحیح غلامرضا طباطبایی مجد. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1382.
تقی ‌الدین کاشی، محمد بن علی. خلاصة الأشعار و زبدة الأفکار (بخش اصفهان). به‌کوشش عبدالعلی برومند ادیب. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب، 1386.
حافظ ابرو، عبدالله بن لطف‌الله. ذیلی بر جامع التواریخ رشیدی. به‌اهتمام خان بابا بیانی. تهران: انتشارات انجمن آثار ملی، 1350.
 حافظ ابرو، عبدالله بن لطف‌الله. زبدة التواریخ، به‌تصحیح کمال حاج سید جوادی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، 1380.
حشری تبریزی، ملا محمد امین. روضه اطهار. به‌تصحیح عزیز دولت آبادی. تبریز: انتشارات ستوده، 1371.
خنجی اصفهانی، فضل‌الله بن روزبهان. تاریخ عالم آرای امینی. به‌تصحیح محمد اکبر عشیق. تهران: مرکز نشر میراث مکتوب، 1382.
خواندمیر، غیاث‌الدین. حبیب السیر، تهران: انتشارات خیام، 1380.
ربیعی، منیژه. «جلایریان یا ایلکانیان»، دانشنامه جهان اسلام، تهران: بنیاد دایره المعارف اسلامی، 1393.
رئیس نیا، رحیم. تاریخ عمومی منطقه شروان در عهد شروانشا‌هیا‌ن‌. تهران: مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، 1380.
زریاب خویی، عباس. «آلتین اردو». دایره المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 1383.
سلیمانی، محمد حسین و دیگران. «جایگاه و نقش خاندان کُجُجی در سازمان دیوانی عصر صفوی(910-1092ق)»، مطالعات تاریخ اسلام 13، ش. 51 (زمستان 1400): 39-64.
سمرقندی، سلطان محمد. تذکره الشعراء. به‌تصحیح علی رفیعی. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب، 1382.
سمرقندی، عبدالرزاق بن اسحاق. مطلع سعدین و مجمع بحرین. به‌تصحیح عبدالحسین نوایی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگى، 1372.
شمس‌ منشی، محمد بن هندو شاه نخجوانی. دستور الکاتب فی تعیین المراتب. به‌تصحیح احمدی دارانی. ترجمۀ مصطفی امیری. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب، 1395.
شوشتری، نورالله بن شریف‌‌الدین. مجالس المؤمنین. به‌تصحیح احمد عبد منافی. تهران: کتابفروشی اسلامیه، 1377.
عبدی بیگ شیرازی، زین‌العابدین. صریحالملک. نسخۀ خطی، میکروفیلم ش. 1556،1658. دانشگاه تهران.
فصیحی خوافی. مجمل التواریخ. به‌تصحیح و ترجمۀ محمد فرخ. مشهد: کتابفروشی باستان، 1339.
قربان ‌نژاد، پریسا. «بررسی وقف در طریقت صفوی از ایلخانان تا برآمدن صفویان بر اساس صریح‌ الملک عبدی بیگ شیرازی»، پژوهش‌های تاریخی 15، ش. 4 (زمستان 1402): 31-55.
قربان ‌نژاد، پریسا. تصوف در آذربایجان عهد مغول. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1378.
قزوینی، قاضی احمد غفاری. تاریخ جهان آرا، به‌همت و سعی مجتبی مینوی، تهران: انتشارات سرچشمه، 1386.
قطبی اهری، ابی بکر. تواریخ شیخ اویس. به‌کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات ستوده، 1389.
کربلایی، حافظ حسین. روضات الجنان وجنات الجنان. به‌تصحیح و تعلیق جعفر سلطان القرائی. تهران: انتشارات ستوده، 1383.
لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. ترجمۀ محمود عرفان. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1386.
مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهه القلوب. به‌کوشش محمد دبیر سیاقی. قزوین: حدیث امروز، 1381.
مشکور، محمد جواد. تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم. تهران: انجمن ملی مفاخر، 1352.
منشی کرمانی، ناصرالدین. سمط العلی للحضره العلیا. به‌تصحیح عباس اقبال آشتیانی. تهران: شرکت سهامی طبع کتاب، 1328.
موحد، صمد. صفی‌الدین اردبیلی: چهره اصیل تصوف آذربایجان. تهران: طرح نو، 1381.
موزۀ ملی ایران.  اسناد شمارۀ 25499، 25909، 25897، 25500، 25910.
میرخواند، محمدبن خاوندشاه. تاریخ روضه الصفا. تصنیف رضا قلی‌خان. تهران: کتابفروشی مرکزی، 1338.
نبئی، ابوالفضل. تاریخ آل‌چوپان. تهران: دانش امروز، 1352.
نوربخش، محمد بن محمد. سلسلة الأولیاء. یادنامه هانری کربن. مقدمه محمد مهدی دانش پژوه. تهران: موسسه مطالعات اسلامی مگ گیل شعبه تهران، 1356.
واله داغستانی، علیقلی بن محمدعلی. تذکره ریاض الشعراء. به‌تصحیح ابوالقاسم رادفر. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگى، 1390.
یوسف اهل، جلال‌الدین. فرائد غیاثی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1356.
Gronke, M. Derwische im Vorhof der Macht: sozial und Wirtschaftsgeschichte Nordwestirans in 13. und 14. Jahrhundert. Freiburger Islamstudien XV, Franz Steiner, 1993.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 57، شماره 2 - شماره پیاپی 115
پاییز و زمستان 1404
اسفند 1404
صفحه 107-134

  • تاریخ دریافت 28 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 01 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 01 بهمن 1404