گفتمان‌های سنت و مدرنیته در مطبوعات مشهد عصر مشروطه: بازنمایی گفتمان های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی با تکیه بر نظریه فوکو

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

محمدعلی علیزاده ¹

ابراهیم حافظی ²

ابوالفضل حسن آبادی ³

¹ دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران

² دانشجوی دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی- دانشکده علوم انسانی دانشگاه آزاد اسلامی مشهد- ایران

³ دکترای تاریخ گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران

10.22067/jhistory.2026.97955.1440

چکیده

انقلاب مشروطه (۱۲۸۵-۱۳۰۴ ه.ش) صحنه کشمکش میان گفتمان‌های سنت و مدرنیته در ایران بود. این پژوهش به بررسی نحوه بازنمایی این دو گفتمان در مطبوعات شهر مشهد می‌پردازد. با تکیه بر نظریه «قدرت/دانش» میشل فوکو، از تحلیل گفتمان کیفی برای واکاوی ۶ روزنامه شاخص مشهد خورشید، بشارت، طوس، شرق ایران، جهان زنان و بهار بهره گرفته‌ایم. نمونه‌های مورد مطالعه شامل ۱۷۵ متن کلیدی (مقالات و سرمقاله‌ها) از دوره مشروطه است. یافته‌ها نشان می‌دهد مطبوعات مشهد نه تنها اخبار را بازتاب نمی‌دادند، بلکه خود در مقام «تکنولوژی قدرت» به بازتعریف مفاهیمی مانند «قانون»، «آزادی»، «عدالت» و «هویت ملی» پرداختند. این رسانه‌ها از طریق استراتژی‌های گفتمانی (نظیر تلفیق مفاهیم دینی و مدرن یا سوژه‌سازی نوین) تلاش کردند نظم گفتار سنتی را بشکنند و سوژه‌ای جدید (شهروند آگاه) بسازند. در عین حال مقاومت ساختارهای سنتی و مذهبی، برخی خطوط قرمز را ایجاد کرد. این تحقیق نشان می‌دهد تحلیل گفتمان فوکویی قادر است لایه‌های پنهان تولید حقیقت در مطبوعات مشروطه را آشکار سازد و نقش فعال رسانه‌ها در گذار جامعه به مدرنیته را تبیین کند.

کلیدواژه‌ها

مشروطه ایران

مطبوعات مشهد

گفتمان مدرنیته

گفتمان سنت

تحلیل گفتمان فوکویی

موضوعات

• سایر

---