گفتمان‌های سنت و مدرنیته در مطبوعات مشهد عصر مشروطه: بازنمایی گفتمان‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی باتکیه‌بر نظریه فوکو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

محمدعلی علیزاده ¹

ابراهیم حافظی ²

ابوالفضل حسن آبادی ³

¹ دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران

² دانشجوی دکتری گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی ، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی مشهد، ایران

³ دکترای تاریخ، گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی ، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی مشهد، ایران

10.22067/jhistory.2026.97955.1440

چکیده

انقلاب مشروطه (۱۲۸۵-۱۳۰۴ش) صحنه کشمکش میان گفتمان‌های سنت و مدرنیته در ایران بود. این پژوهش به بررسی نحوه بازنمایی این دو گفتمان در مطبوعات شهر مشهد می‌پردازد. باتکیه‌بر نظریه «قدرت/دانش» میشل فوکو، از تحلیل گفتمان کیفی برای واکاوی ۶ روزنامه شاخص مشهد؛ خورشید، بشارت، طوس، شرق ایران، جهان زنان و بهار بهره گرفته‌ایم. نمونه‌های مورد مطالعه شامل ۱۷۵ متن کلیدی (مقالات و سرمقاله‌ها) از دوره مشروطه است. یافته‌ها نشان می‌دهد مطبوعات مشهد نه تنها اخبار را بازتاب نمی‌دادند، بلکه خود در مقام «تکنولوژی قدرت» به بازتعریف مفاهیمی مانند «قانون»، «آزادی»، «عدالت» و «هویت ملی» می‌پرداختند. این رسانه‌ها از طریق استراتژی‌های گفتمانی (نظیر تلفیق مفاهیم دینی و مدرن یا سوژه‌سازی نوین) تلاش کردند نظم گفتار سنتی را بشکنند و سوژه‌ای جدید (شهروند آگاه) بسازند. درعین‌حال مقاومت ساختارهای سنتی و مذهبی، برخی خطوط قرمز را ایجاد می‌کرد. این تحقیق نشان می‌دهد تحلیل گفتمان فوکویی قادر است لایه‌های پنهان تولید حقیقت در مطبوعات مشروطه را آشکار سازد و نقش فعال رسانه‌ها در گذار جامعه به مدرنیته را تبیین کند.

کلیدواژه‌ها

مشروطه ایران

مطبوعات مشهد

گفتمان مدرنیته

گفتمان سنت

تحلیل گفتمان فوکویی

موضوعات

• سایر

---

مراجع

آجودانی، لطف الله. «انقلاب مشروطه و اندیشه تجدد». یاد ایام، ش. 59، 1389.

احمدی، حمید و ملیحه خوش‌بین. «مشروطیت در مشهد: زمینه‌ها، فرایندها و سیاست‌های روسیه». تاریخ اسلام و ایران، دوره جدید، 21 (111) ( بهار 1393): 5-34. https://doi.org/10.22051/hii.2014.785

آدمیت، فریدون و هما ناطق. ‎افکار اجتماعی و سیاسی و اقتصادی در آثار منتشر نشده دوران قاجار. تهران: آگاه، 1398.

آرشیو روزنامه بشارت مشهد (1324- 1325 ه.ق).

آرشیو روزنامه بهار مشهد (1336- 1440ه.ق).

آرشیو روزنامه خورشید مشهد (1325- 1327ه.ق).

آرشیو روزنامه شرق ایران مشهد (1334- 1339ه.ق).

آرشیو روزنامه طوس (1328ه.ق).

آرشیو نشریه جهان زنان مشهد (1299ه.ق).

بشیری، احمد. کتاب آبی، گزارش‌های محرمانه وزارت امور خارجه انگلیس از انقلاب مشروطه ایران. تهران: نی، 1362.

بیطرفان، محمد. «بررسی شکلی و محتوایی روزنامه خورشید (دوره مشروطیت)». مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان. ش.4 (1393): 33-7. . https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.26766116.1393.8.4.1.8

ترابی فارسانی، سهیلا. زن ایرانی در گذر از سنت به مدرن(مجموعه مقالات). تهران: نیلوفر، 1397.

حسینی زاده، سید محمد علی. «نظریه گفتمان و تحلیل سیاسی». علوم سیاسی، ش. 28(1383):  181-212.

داوودی، علی‌اصغر. «نظریه گفتمان و علوم سیاسی». فصلنامه مطالعات سیاسی، سال دوم، ش. 8 (1389): 51-74.

دریفوس، هیوبرت و پل رابینیو. میشل فوکو: فراسوی ساختارگرایی و هرمنوتیک. ترجمۀ حسین بشیریه. تهران: نشر نی، 1389.

رسول اف، رامین و کرامت الله راسخ. «نقش سیاسی اجتماعی مطبوعات در انقلاب مشروطیت با رویکرد تحلیل محتوای سرمقاله‌های روزنامه‌های روح‌القدس و صوراسرافیل». مطالعات فرهنگی و ارتباطات، ش. 50 (1397): 13- 34.

روزنامه مجلس، سال اول، شماره ٥٤ ١٥ شوال ١٣٢٤ق.

زمردیان، زینب و غلامرضا وطن‌دوست. «زنان و حقوق نویافته در روزنامه‌های تمدن، خورشید و کوکب دری». پژوهش‌های علوم‌انسانی، ش. 33 (1393): 189-217.

صحت منش، رضا. «انگیزه‌ها و اهداف تأسیس کنسولگری بریتانیا در مشهد در عصر قاجار». تاریخ اسلام و ایران، ش. 53 )1401): 101-127. https://doi.org/10.22051/hii.2021.37482.2521

عباسی جواد و علی نجف‌زاده. «طلاب قفقازی و نقش آنان در تحولات سیاسی- اجتماعی مشهد در اواخر عصر قاجار (حدود 1320-1330ق./ 1902-1911م.)». گنجینه اسناد، ش. 80(1389): 44-60.

فرکلاف، نورمن. تحلیل انتقادی گفتمان .ترجمه پیروز ایزدی و دیگران. تهران:  دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی رسانه‌ها (مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها)، 1390.

گودرزی بروجردی، معصومه و مینا معینی. «بازانگاری و تحلیل ساختار طبقات اجتماعی مشهد در آستانه انقلاب مشروطیت (بر اساس اسناد کنسولی)». پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی، ش. 1 (1401): 195- 216.

متولی حقیقی، یوسف. تاریخ معاصر مشهد: پژوهشی پیرامون تحولات سیاسی-اجتماعی مشهد از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی. مشهد: شورای اسلامی شهر مشهد، 1392.

ملک‌زاده، مهدی. تاریخ انقلاب مشروطیت ایران. تهران: علمی، 1358.

میلز، سارا. میشل فوکو. ترجمه داریوش نوری، تهران: مرکز، 1389.

ناظم الاسلام کرمانی، محمد. تاریخ بیداری ایرانیان. تهران: امیرکبیر، 1371.

نصیری‌پور، الهام. «علوم اجتماعی: مناسبات دانش-قدرت در اندیشه میشل فوکو». فرهنگ پژوهش، ش. 3 (1388):  101 - 120.

وطن‌دوست، غلامرضا. بررسی موقعیت زن ایرانی در نشریات مشروطه. تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم‌انسانی، 1387.

 Boroujerdi, M. Iranian Intellectuals and the West: The Tormented Triumph of Nativism. Syracuse University Press, 1996.

Foucault, M. The Archaeology of Knowledge. Trans. A. M. Sheridan Smith. Routledge, 1969/2002.

Foucault, M. Discipline and Punish: The Birth of the Prison. Trans. A. Sheridan. Penguin, 1971/1991.

Foucault, M. Power/Knowledge: Selected Interviews and Other Writings. Ed. C. Gordon. Pantheon Books, 1980.