تاریخ و فرهنگ

تاریخ و فرهنگ

شناسه‌های نوآوری دوره صفوی در معماری و فضاهای شهری اصفهان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران
2 استادیار گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران
3 دانشیار گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران
چکیده
دوره صفوی با تحولاتی در حوزه‌های مختلف و از جمله نوآوری‌هایی در معماری شناخته می‌شود و در آن اصفهان نقطه‌ای مشخص در بروز تعابیر تازه است. مقالهٔ حاضر دستیابی به شناسه‌هایی از این دوره را بر مبنای نوآوری‌ها در معماری و فضاهای شهری اصفهان مدنظر دارد و به دنبال پاسخ این پرسش است که چه شناسههایی از این نوآوریها می‌توان احراز کرد که در جایگاه شناسهای از دوره صفوی قابل‌طرح باشند و مبنایی برای شناسایی نمود تجدد در دوره صفوی به دست دهند. تجدد عموماً در جایگاه امری وارداتی دیده شده و اهمیت این پژوهش به‌ویژه در کمک به تبیین آغاز دوران مدرن در ایران است. روش‌های مرور نظام‌مند ادبیات‌پژوهش و تحلیل مضمون در دو مرحله گردآوری نوآوریها و استخراج شناسه‌ها مورداستفاده قرار گرفته‌اند. یافته‌ها بر شش شناسه دلالت می‌کنند. آن‌ها دوره صفوی را زمانه‌ای نو با غلبه نسبی امور غیرمذهبی و گشایش در فضاهای عمومی و ارتباط با جهان نشان می‌دهند که در‌ آن مردم از حیث نقش آن‌ها در نمایش حکومت، ورودشان به عرصه‌های تازه، آشنایی با حقوقی جدید و مطرح‌شدن فرد جایگاهی ویژه داشتند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آقاجری، سید هاشم و ابراهیم مشفقی‌فر. «تحلیل استراتژی نظامی ایران و مؤلفه‌های آن در عصر شاه‌عباس بزرگ
 (1038-996ق)». مطالعات تاریخ فرهنگی 1، ش. 4 (تابستان 1389): 1- 24.
آقا داودی، محی‌الدین و ایمان زکریایی کرمانی. «تحلیل مضامین و کارکردهای کتیبه‌های مدارس عصر صفویه اصفهان، نمونه موردی: مسجد- مدرسه چهارباغ». مطالعات هنر اسلامی 13، ش. 26 (تابستان 1396): 191- 166.
آیت‌الله‌زاده شیرازی، باقر. «ایران و جهان اسلام از نگاه اصفهان در شهر موزه نقش‌جهان». اثر 24، ش. 35 (1382): 3-22.
احمدی، نزهت. «بازتاب زندگی اجتماعی زنان عصر صفوی در سفینه‌ فطرت». تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری 25، ش. 16 (پاییز و زمستان 1394): 6-24.
اسماعیلی، مراد. «بازتاب جلوه‌های لذت این‌جهانی در شعر، نقاشی و معماری عصر صفوی با رویکرد تطبیقی هنری رماک». پژوهش‌های بین‌رشته‌ای ادبی 2، ش. 4 (پاییز و زمستان 1399): 36-70.
استیرلن،  هانری. اصفهان، تصویر بهشت. ترجمهٔ جمشید ارجمند. تهران: فرزان، 1377.
اسفندیار، محمودرضا. «تصوف در سرزمین‌های گوناگون: ایران». در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی‌ بجنوردی. تهران: مرکز دایرة‌المارف بزرگ اسلامی، 1387.
اصلانی، حسام. «شیوه اجرای تزیینات کشته‌بری در کاخ عالی‌قاپو». گلستان هنر 2، ش. 3 (1385): 123-130.
اکبری، سارا و وحید سینائی. «دولت صفویه و بازپیکربندی جامعهٔ ایران؛ تحول و میراث نهادی». پژوهش‌نامهٔ علوم سیاسی 17،‌ ش. 3 (شهریور 1401): 46-7. 
الیاسی آزاد، فتانه. بررسی نوآوری‌های نقوش اسلیمی کاشی‌کاری عصر صفوی با تأکید بر نقوش ابداعی (مطالعهٔ موردی: مساجد امام و شیخ لطف‌الله). پایان‌نامهٔ کارشناسی‌ارشد. اصفهان: دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، 1396.
امیر شاه کرمی، سید عبدالعظیم. «بازخوانی مهندسی پل خواجو». گلستان هنر 2، ش. 4 (1385): 81-94.
انصاری، جمال. «هنر مقرنس‌سازی در آثار معماری ایران». موزه‌ها 1، ش. 1 (فروردین 1360): 14-27.
اهری، زهرا. «خیابان چهارباغ اصفهان، مفهومی نو از فضای شهری». گلستان هنر 2، ش. 3 (1385): 48-59.
اهری، زهرا. «شهر، جشن، خاطره تأملی در نسبت فضاها و جشن‌های شهری در دوران صفویان و قاجاریان». هنرهای زیبا - معماری و شهرسازی 3، ش. 3 (مهر 1390): 5-16.
اهری، زهرا. «ساخت «اصفهان نو»: روایت‌ها و صورت‌های زندگی». مطالعات شهر ایرانی‌اسلامی، ش. 26 (زمستان 1395): 27-38.
بابایی، سوسن. اصفهان و کاخ‌هایش: کشورداری، تشیع و معماری بزم در آغاز دوران ایران مدرن. ترجمهٔ مصطفی امیری. تهران: فرهنگ جاوید، 1398.
بختیاری، فریبا. گل و مرغ در هنرهای کاربردی ایران (عصر صفوی متأخر تا دوره قاجار آغازین). پایان‌نامهٔ کارشناسی‌ارشد. تهران: دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت‌مدرس، 1390.
برینیولی، ژان. «بینش شاه‌عباس: شهرسازی سلطنتی اصفهان». ترجمهٔ داود طبایی. گلستان هنر 2، ش. 3 (1385): 60-71.
بزرگمهری، زهره، و آناهیتا خدادادی. آمودهای ایرانی (شناخت، آسیب‌شناسی و مرمت). تهران: سروش پایا، 1392.
بلر، شیلا و بلوم، جاناتان. هنر و معماری اسلامی (۲). ترجمهٔ یعقوب آژند. تهران: سمت: فرهنگستان هنر، 1381.
بیاتی، هادی و محسن رستمی. «زمینه‌ها و دلایل گرایش اعتیاد به مواد مخدر در جامعه عصر صفوی از دیدگاه شاعران».‌ تاریخ‌ پزشکی 16،‌ ش. 19 (1403): 1-18.
پوپ، آرتر ‌آپم. «دوره صفویه». ترجمهٔ باقر آیت‌الله‌زاده شیرازی. در سیری در هنر ایران، از دوران پیش از تاریخ تا امروز، ویراستاران آرتر‌ آپم پوپ و فیلیس اکرمن، 3/ 1363-1417. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1387.
پیرنیا، محمدکریم. سبک‌شناسی معماری ایرانی. تهران: سروش دانش، 1387.
تاورنیه، ژان ‌باتیست. سفرنامهٔ تاورنیه. ترجمهٔ حمید ارباب شیرانی. تهران: نیلوفر، 1383.
جنابدی، میرزابیگ. روضه‌الصفویه. به‌کوشش غلامرضا طباطبایی مجد. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 1378.
جیحانی،‌ حمیدرضا و مریم رضایی‌پور. منظر باغ، سیر تحول، نقش شهری و اصول شکل‌گیری. تهران:‌ پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات؛ کاشان: دانشگاه کاشان، 1396.
حبیب، فرشته. «تحلیلی از تعامل فرهنگ و کالبد شهر (نمونهٔ موردی: اصفهان - صفویه)». هویت شهر 3، ش. 4 (بهار و تابستان 1388): 83-94.
حبیبی، محسن. از شار تا شهر، تحلیلی تاریخی از مفهوم شهر و سیمای کالبدی آن، تفکر و تأثر. تهران: دانشگاه تهران، 1397.
حسینی‌زاده، محمدعلی و امیر رضائی پناه. «کیفیت بازنمایی اندیشهٔ ایرانشهری در سنت تاریخ‌نگاری عصر صفوی (مبانی تکوین دگرباره امر سیاسی)». تاریخ‌نامه ایران بعد از اسلام 7، ش. 13 (مهر 1395): 51-79.
حنایی، غزاله، داراب دیبا و حامد عابدینی. «ترجمان فضایی تسامح قدرت در اصفهان عصر صفوی (مطالعهٔ موردی: پل الله‌وردی‌خان)». باغ نظر 18، ش. 98 (مرداد 1400): 21-32.
دلاواله، پیترو. سفرنامهٔ پیترو دلاواله. ترجمهٔ شعاع‌الدین شفا. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1370.
ذوالفقارزاده، حسن و نگار یوسفی. «تجلی بصری جایگاه معمار به‌مثابه هنرمند در کتیبه‌نگاری دوره صفوی». اثر 45، ش. 1 (بهار 1403): 120- 101.
راوندی، مرتضی. تاریخ اجتماعی ایران. تهران: انتشارات نگاه، 1369.
رضاسلطانی، زهرا و میترا شاطری. «گونه‌شناسی مضامین نقوش انسانی کاشی‌های دوره صفویه». نگارینه هنر اسلامی 10، ش. 25 (شهریور 1402): 155- 138.
روح الهی، الهه، علی شجاعی ‌اصفهانی و سعید قاسمی‌نژاد. «معرفی ساختار آب‌رسانی و چرخهٔ آب در کاخ عالی‌قاپوی اصفهان». مطالعات باستان‌شناسی 16، ش. 1 (فروردین 1403): 207-230.
رویمر، ه. ر. «دوره صفویان». ترجمه یعقوب آژند. در تاریخ ایران (دوره صفویان)، 7-160. تهران: جامی، 1388.
زارعی، محمدابراهیم. معماری ایران (از عصر صفوی تا عصر حاضر). تهران: سمت؛ همدان: دانشگاه بوعلی سینا، 1396.
سواری، محمد و علیرضا شیخی. «گونه‌شناسی ترکیب بصری و مضمونی گل و مرغ بر دیوارنگاره‌های کاخ‌های صفوی و الحاقات قاجاری». هنرهای صناعی اسلامی 5، ش. 2 (پاییز و زمستان 1400): 115-128.
سه دهی، یاسر. بازشناسی و تحلیل الگوهای معماری تالارهای شاهان صفوی در شهر اصفهان. پایان‌نامهٔ کارشناسی‌ارشد. اصفهان: دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اصفهان، 1395.
سیوری، راجر. ایران عصر صفوی. ترجمهٔ کامبیز عزیزی. تهران: نشر مرکز، 1389.
شاردن، ژان. سفرنامهٔ شاردن. ترجمهٔ اقبال یغمایی. تهران: توس، 1372.
شهابی نژاد، علی، رضا ابویی، محمود‌ قلعه‌نویی و فرهنگ مظفر. «مقیاس انسانی در میدان نقش‌جهان اصفهان». مرمت و معماری ایران 4، ش. 8 (پاییز و زمستان 1393): 1-17.
شیخی،‌ سمیه، شهاب شهیدانی و مینا فضائلی. «یکه صورت‌های رضا‌ عباسی و مضامین اجتماعی عصر شاه‌عباس ‌اول صفوی». پژوهش‌نامهٔ تمدن ایرانی 5، ش. 2 (دی 1402): 88- 118.
طبسی، محسن و فهیمه فاضل‌نسب. «بازشناسی نقش و تأثیر جریان‌های فکری عصر صفوی در شکل‌گیری ورودی مساجد مکتب اصفهان». هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی 17، ش. 3 (پاییز 1391): 90- 81.
طهماسبی، فرهاد. «گفتمان ادبی - انتقادی در سبک هندی (باتکیه‌بر غزل‌های طالب آملی،کلیم کاشانی و صائب تبریزی)». پژوهش‌های نقد ادبی و سبک‌شناسی 9،‌ ش. 34 (دی 1397):‌ 143- 162.
عالمی، مهوش. «باغ‌های دوره صفویه: گونه‌ها و الگوها». ترجمهٔ محسن جاوری. گلستان هنر 2، ش. 3 (1385): 72-91.
عالمی، مهوش. «باغ‌های شاهی صفوی، صحنه‌ای برای نمایش مراسم سلطنتی و حقانیت سیاسی». ترجمهٔ مریم رضایی‌پور و حمیدرضا جیحانی. گلستان هنر 4، ش. 2 (1387): 47- 68.
علیزاده ‌اقدم، محمدباقر، محمد حریری اکبری، محمدعلی موسی‌زاده و ابراهیم زال. «زبان و جامعه: تحلیل اجتماعی قرض‌گیری واژگانی زبان‌های فارسی و ترکی از یکدیگر در دوره صفوی».‌ زبان‌شناسی اجتماعی 7، ش. 2 (شهریور 1403): 13-25.
علیزاده‌ شعرباف، مهرداد. کارکردهای قصه‌های منثور عصر صفوی در تکوین هویت ملی و مذهبی. رسالهٔ دکتری. مشهد: دانشکده ادبیات و علوم‌انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، 1399.
علیزاده ‌مقدم، بدرالسادات. «حیات اجتماعی دوره ‌صفویه از منظر تذکره نصرآبادی». تاریخ و فرهنگ 51، ش. 2 (پاییز و زمستان 1398): 135-151.
فتوحی، محمود. صد سال عشق مجازی: مکتب و طرز واسوخت در شعر فارسی قرن دهم.‌ تهران: سخن، 1395.
فرشید نیک، فرزانه، رضا افهمی، مجتبی انصاری و لطف‌الله نبوی. «نقش تعادل پویا در شهرسازی اسلامی ایرانی عصر صفوی». نقش‌جهان 5، ش. 3 (مهر 1394): 30-40.
فقیه ملک مرزبان، نسرین. ««ایران» و «ایرانی» در فرهنگ و شعر صفوی». مطالعات ایران‌شناسی   ش. 2 (تابستان 1403): 1-33.
فلامکی، محمد منصور. «نوآوری‌های معمارانه صفوی، دگرگونی برای ماندگاری ارزش‌ها و مفهوم‌ها در معماری ایران». در مجموعه‌‌مقالات کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران، 2/ 399-404. تهران: سازمان میراث‌فرهنگی کشور، 1374.
فلامکی، محمد منصور. گستره‌های معماری. تهران: نشر فضا، 1389.
گالدیری، اوژینو. عالی‌‌قاپو. ترجمهٔ عبدالله جبل‌عاملی. تهران: سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، 1362.
گودرزی، حسین. «بازآفرینی مفهوم «ایران» در دوره صفویه و رابطهٔ آن با هویت ملی». مطالعات ملی 8،‌ ش. 29 (فروردین 1386): 3-30.
لاری ‌دارابی، زینب و امیر مازیار. «جایگاه تفریح و تفرج در کالبد و حیات شهری اصفهان عباسی». پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران 12، ش. 33 (مهر 1401): 383-408.
مجتهدزاده، روح‌الله و زهرا نام‌آور. «جستاری در ریشه‌های پیدایش تالار در معماری عصر صفوی». مطالعات معماری ایران 9، ش. 17 (مرداد 1399): 35-56.
محبتی، مهدی. از معنا تا صورت: طبقه‌بندی و تحلیل ریشه‌ها، زمینه‌ها، نظریه‌ها، جریان‌ها، رویکردها، اندیشه‌ها و آثار مهم نقد ادبی در ایران و ادبیات فارسی. تهران: سخن، 1388.
مروج تربتی، خاطره و حسین پورنادری. «بررسی تداوم سنت‌های مؤثر در شکل‌گیری پل خواجو بر اساس مطالعهٔ تطبیقی پل‌های تاریخی شهر اصفهان». باغ نظر 10، ش. 27 (دی 1392): 61-70.
مکی‌نژاد، مهدی. تاریخ هنر ایران در دوره اسلامی: تزیینات معماری. تهران: سمت، 1387.
موسوی، سید ناصر،‌ مجید نقدی و احمد اولیایی. «بررسی عناصر شکل‌دهندهٔ نظام ارتباطاتی در زمان صفویه». اسلام و مطالعات اجتماعی 11، ش. 4 (فروردین 1403): 157-185.
مهرابی، فاطمه و سید حسن سلطانی. «نقاشی خودآگاه در عصر صفوی (نمونهٔ مطالعاتی: آثار صادقی بیگ کتابدار)». هنرهای صناعی ایران 6، ش. 2 (پاییز و زمستان 1402): 5-20. 
نجفیان،‌ محمدجواد، پرویز اقبالی و یاسر حمزوی. «مطالعهٔ تطبیقی شیوه اجرایی آرایهٔ گچی کشته‌بری با سایر آرایه‌های گچی در معماری دوره صفویه». مطالعات باستان‌شناسی پارسه 8،‌ ش. 30 (1403): 309-336. 
نعیما، غلامرضا. سیر تحول معماری ایران در دوره اسلامی. تهران: سروش دانش، 1395.
هیلن‌ براند، رابرت. «معماری ایران در دوره صفویان». ترجمهٔ یعقوب آژند. در تاریخ ایران (دوره صفویان)، 403-495. تهران: جامی، 1388.
یزدان‌پناه، محمد مصطفی. «تبیین روند پیدایش و عمومیت‌یافتن نقاشی به‌منزلهٔ یک رسانه هنری مستقل در جامعه ایران». کیمیای ‌هنر 13،‌ ش. 52 (پاییز 1403): 39-55.
Babaie, Sussan. "Building on the Past: The Shaping of Safavid Architecture 1501-76". In Hunt for Paradise: Court Arts of Iran, edited by J. Thompson & S. Canby, 27-47. London: New York: The Brithish Museum and the Asia Society, 2003.
Babaie, Sussan. "Chasing after the Muhandis: Visual Articulations of the Architect and Architectural Historiography". In Affect, Emotion, and Subjectivity in Early Modern Muslim Empires: New Studies in Ottoman, Safavid, and Mughal Art and Culture, edited by Kishwar Rizvi, 21-44. Brill, 2017.
Babaie, Sussan.  "Safavid Architecture". In The Safavid World, edited by Rudi Matthee. Routledge, 2022.
Babaie, Sussan, & Cigdem Kafescioglu. "Istanbul, Isfahan, and Delhi: Imperial Designs and Urban Experiences in the Early Modern Era". In A Companion to Islamic Art and Architecture, edited by Finbarr Barry Flood & Gulru Necipoglu, Vol. II, 846-873. Wiley Blackwell, 2017.
Babayan, Kathryn. "The Topography of Travel in Early Modern Persianate Landscapes". Harvard Library Bulletin 23, n. 1-2 (2012): 25-34.
Emami, Farshid. "Coffeehouses, Urban Spaces, and the formation of a Public Sphere in Safavid Isfahan". Muqarnas, n. 33 (2016): 177-220.
Emami, Farshid. "Discursive Images and Urban Itineraries: Literary Form and City Experience in Early Modern Iran". The Journal for Early Modern Cultural Studies 18, n. 3 (2018): 154-186.
Emami, Farshid. Isfahan: Architecture and Urban Experience in Early Modern Iran. Pennsylvania State University Press, 2024.
Emami, Farshid. "Sensing Time and Sound in Safavid Isfahan: The Clocks of the meydan-I Naqsh-I Jahan". In Regime Change: New Horizons in Islamic Art and Visual Culture, edited by Christiane Gruber & Bihter Esener, 110-127. Gingko Library, 2024.
Ferreiro, Maria de Fatima, Fayaz Ahmad Sheikh, Merli Reidolf, Cristina de Sousa, &  Saradindu Bhaduri. "Tradition and Innovation: Between Dynamics and Tensions". African Journal of Science, Technology, Innovation and Development 11, n. 5 (2019): 533-542. 
Floor, Willem. "Trade in Safavid Iran". In The Safavid World , edited by Rudi Matthee. Routledge, 2022.
Luschey, Heinz. "The Pul-I Khwaju in Isfahan: A Combination of Bridge, Dam and Water Art". Iran 23 (1985): 143-151.
Matthee, Rudi. The Politics of Trade in Safavid Iran: Silk for Silver, 1600- 1730. Cambridge: Cambridge University Press, 1999.
Matthee, Rudi. The Pursuit of Pleasure: Drugs and Stimulants in Iranian History, 1500- 1900. Princton University Press, 2005.
Matthee, Rudi. The Safavid World. Routledge, 2022.
Necipoglu, Gulru. "Challenging the Past: Sinan and the Competitive Discourse of Early Modern Islamic Architecture". Muqarnas, n. 10 (1993): 169-180.
Necipoglu, Gulru. "Framing the Gaze in Ottoman, Safavid and Mughal Palaces", Ars Orientalis, n. 23 (1993): 303-342.
Rizvi, Kishwar. The Safavid Dynastic Shrine: Architecture, Religion and Power in Early Modern Iran. London: New York: I.B. TAURIS, 2011.
Rizvi, Kishwar. Affect, Emotion, and Subjectivity in Early Modern Muslim Empires: New Studies in Ottoman, Safavid, and Mughal Art and Culture. Brill, 2017.
Trapido, Denis. "How Novelty in Knowledge Earns Recognition: The Role of Consistent Identities", Research Policy 44, n. 8 (2015): 1488-1500.
Welch, Anthony. Shah Abbas & the Arts of Isfahan. New York: The Asia Society Inc, 1973.
Zandieh, Mahdi. Transformation of Urban Landscape Architecture in Iran: A Comparative Analysis of Traditional & Modern Approach to Urban Landscape Architecture in the Safavid (1501- 1725) & The Pahlavi (1921-1979) Periods (Case Study: The city of Isfahan). Qazvin: Imam Khomeini International University, 2020.
Zand Vosoughi, Noushin. Social Sustainability and Public Life in Iranian Squares: The Case of Naghshe Jahan Square. PhD thesis. Sheffield: School of Architecture, University of Sheffield, 2014.
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 58، شماره 1 - شماره پیاپی 116
بهار و تابستان 1405
شهریور 1405
صفحه 131-170

  • تاریخ دریافت 27 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 06 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 06 مرداد 1405