تاریخ و فرهنگ

تاریخ و فرهنگ

تاریخی و ناتاریخی؛ تأثیر پیشینه تاریخی بر پذیرش تغییر و تجدد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه تاریخ، دانشگاه پیام‌نور، تهران، ایران
10.22067/jhistory.2026.99317.1452
چکیده
انسان ذخیره‌گاه زمان است، اما برخورداری از تجربیات تاریخیِ یکسان، به‌مثابه تأثیرپذیری همسان نیست. این تفاوت عامل شکل‌گیری جوامع تاریخی و ناتاریخی بوده است؛ مفاهیمی که به پیشینه تاریخی و میزان تأثیرپذیری از تاریخ نظر دارند. این پژوهش به روش تحلیلی- استنتاجی و با رویکرد تاریخی- فلسفی، درصدد پاسخ‌گویی به این پرسش است: عامل شکل‌گیری جوامع تاریخی و ناتاریخی چیست و چه تأثیری بر رویکرد این جوامع نسبت به تغییر و تجدد دارد؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که غلبه بر طبیعت، تن دادن به حاکمیتی نظام‌ساز و الگوساز، تراکم و ماندگاریِ مظاهر تمدنی و درگیری با مسائل پیچیده فکری مهم‌ترین عوامل و بایسته‌های شکل‌گیری جوامع تاریخی به شمار می‌روند، اما رابطه تعادلی با طبیعت، زیست عاری از کنترل سیاسی، فقدان قابلیت برای زایش و حفظ مظاهر تمدن یا بومی‌سازی عناصر عاریتیِ آن و درگیری با چالش‌های سطحی مانع قرارگرفتن در فرایند تاریخی شدن بوده است. در نتیجه، جوامع ناتاریخی جوان مانده‌اند و جوامع ناتاریخی دچار پیری شده‌اند؛ تمایزی که به مقاومت جوامع تاریخی در مقابل تجدد آمرانه و آمادگی بیشتر جوامع ناتاریخی برای پذیرش تجدد سطحی منجر می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن جبیر، محمد بن احمد. سفرنامه ابن جبیر. تصحیح ویلیام رایت. ترجمۀ پرویز اتابکی. مشهد: آستان قدس رضوی،1370 .
ابن خلدون، عبدالرحمن. مقدمه ابن خلدون. ترجمۀ محمد پروین گنابادی، چاپ هفتم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی،1353.
بغدادی، ابومنصور عبدالقاهر. الفرق بین الفرق (تاریخ مذاهب اسلام). ترجمۀ محمدجواد مشکور. تهران: اشراقی،1388.
بوردیو، پی‌یر. نظریه کنش (دلایل عملی و انتخاب عقلانی). ترجمۀ مرتضی مردیها. چاپ ششم. تهران: نقش‌ونگار،1394.
بوردیو، پیر. درباره دولت. ترجمۀ سروش قرائی. تهران: مولی، 1397.
تاملین، فردریک. گزیده آثار توین‌بی. ترجمۀ محمدحسین آریا. تهران: امیرکبیر، 1385.
تقوی، هدیه. «انگاره عرب از مفهوم الثقافة (فرهنگ) در قرون نخستین اسلامی»، تاریخ و فرهنگ. ش. 57 (1404): 11-44.
توین‌بی، آرنولد. بررسی تاریخ (حکایاتی از تمدن‌های برجای‌مانده و منقرض). ترجمۀ محمدحسین آریا. تهران: علمی و فرهنگی، 1393.
دورانت، ویل، تاریخ تمدن (مشرق زمین: گهواره تمدن). ترجمۀ احمد آرام و دیگران. تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1365.
رجایی، فرهنگ. مشکله هویت ایرانیان امروز (ایفای نقش در عصر یک تمدن و چند فرهنگ). چاپ دوم. تهران: نی، 1383.
زرگری‌نژاد، غلامحسین. تاریخ صدر اسلام (عصر نبوت). چاپ یازدهم. تهران: سمت، 1395.
سریع‌القلم، محمود. «موانع فرهنگی تجدّد در کشورهای اسلامی»، فصلنامه مطالعات ملی، ش. 6 (1384): 29- 46.
قنوات، عبدالرحیم. نزاع رهبری در جاهلیت و اسلام. مشهد: نشر صالح، 1389.
مارکوزه، هربرت. اروس و تمدن (پرسشگری فلسفی دربارۀ فروید). ترجمۀ امیرهوشنگ افتخاری راد. تهران: چشمه، 1388.
مقدسی، ابوعبدالله. احسنالتقاسیم فی معرفة‌الاقالیم. ترجمۀ علی‌نقی منزوی. چاپ دوم. تهران: کومش، 1385.
مید، مارگارت. آدمیان و سرزمین‌ها. ترجمۀ علی‌اصغر بهرامی. چاپ دوم. تهران: نی ، 1388.
ناصرخسرو. سفرنامه ناصرخسرو. تصحیح محمود غنی‌زاده. تهران: انتشارات اساطیر، 1384.
هرودت. تاریخ هرودت. ترجمۀ مرتضی ثاقب‌فر. تهران: اساطیر، 1389.
Debord, Guy. The Society of the Spectacle. Translated by Donald Nicholson-Smith. New York: Zone Books, 1995.
Freud, Sigmund. Civilization and its discontents. Translated by David Mclintock. London: Penguin Books, 2002.
Hegel, Georg Wilhelm. The Philosophy of History. Translated by J. Sibree, M.A. Kitchener: Batoche Books, 2001.
Nietzsche, Friedrich. Untimely Meditations. edited by Daniel Breazeale, translated by R.J.Hollingale. The Eleventh printing. Cambridge: Cambridge University Press, 2007.
Redfield, Robert. “The Folk Society”. American Journal of Sociology. No. 4. (1947): 293-308.
Simmel, Georg. On Culture: Selected Writings. Edited by David Frisby and Mike Featherstone. London: Sage Publications, 1997.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 58، شماره 1 - شماره پیاپی 116
بهار و تابستان 1405
شهریور 1405
صفحه 51-71

  • تاریخ دریافت 21 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 07 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 17 مرداد 1405