الگوی اعتبارسنجی عقلانی تاریخ در اندیشه علامه حلی: بازسازی مبانی و سازوکارها

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

منصور داداش نژاد

دانشیار گروه تاریخ، دانشکده علوم اسلامی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران

10.22067/jhistory.2026.99698.1458

چکیده

ارزیابی اعتبار گزارش‌های تاریخی و تشخیص خبرِ معتبر از سقیم، همواره یکی از دشوارترین مسائل فراروی پژوهشگران تاریخ بوده است؛ دشواری‌ای که در سنت اسلامی به سبب پیوند با باورهای کلامی، از حساسیتی دوچندان برخوردار می‌شود. مسئلهٔ اصلی پژوهش حاضر، کندوکاو در این پرسش بنیادین است که عقل در اندیشهٔ علامه حلی چه جایگاهی در فرایند اعتبارسنجی تاریخی دارد؟ به بیان دقیق‌تر، آیا عقل نزد وی صرفاً ابزاری در خدمت نقل و فهمِ ظواهر آن محسوب می‌شود، یا معیاری مستقل برای نقد محتوای گزارش‌ها، داوری میان روایت‌های متعارض و کشف قواعد حاکم بر تحولات اجتماعی به‌شمار می‌آید؟ فرضیهٔ پژوهش بر این است که علامه با ارائهٔ خوانشی خاص از عقل -که ریشه در مبانی کلامی و فلسفی امامیه دارد- الگویی از تاریخ‌نگاری عقلانی ترسیم می‌کند که در آن، عقل نه تنها شرطِ فهمِ نقل، بلکه مبنای سنجش اعتبار و داورِ نهایی در تعارضات تاریخی است. این نوشتار با روش توصیفی‑تحلیلی و مطالعهٔ مستقیم آثار علامه، مؤلفه‌های این الگو را استخراج کرده است.

کلیدواژه‌ها

علامه حلی

عقل

معرفت‌شناسی تاریخ

حسن و قبح عقلی

موضوعات

• تاریخ نگاری اسلامی

---