تحلیل گفتمان کتیبه های قلمدان های فلزی حوزه فرهنگی ایران در سده های 4-10 هجری قمری

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسندگان

محدثه اسلامی علی آبادی ¹

فرهاد خسروی بیژائم ²

¹ کارشناس ارشد نقاشی ایرانی، دانشکده صنایع دستی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.

² دانشیار گروه کتابت و نگارگری، دانشکده صنایع دستی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.

10.22067/jhistory.2026.97219.1425

چکیده

کتیبه‌های قلمدان‌های فلزی یکی از جلوه‌های درخشان هنر فلزکاری ایران اسلامی‌اند که علاوه بر ارزش زیبایی‌شناسانه، حامل معناهای اجتماعی، فرهنگی و دینی هستند. این کتیبه‌ها اغلب شامل آیات قرآن، دعاها، عبارات تبرکی، نام سازندگان و اشعار فارسی می‌باشند که هرکدام بازتابی از باورها و ساختارهای فکری جامعه‌ی زمان خود بوده‌اند. پژوهش حاضر با تکیه بر نظریه‌ی گفتمان و قدرت میشل فوکو، به تحلیل و خوانش این کتیبه‌ها از منظر بازنمایی قدرت می‌پردازد. هدف پژوهش، کشف چگونگی جریان قدرت در متون این قلمدان‌ها بوده است؛ قدرتی نه صرفاً سیاسی، بلکه قدرتی که در قالب‌های فرهنگی، دینی و نمادین در جامعه‌ی ایرانی - اسلامی سده‌های میانه بازتولید می‌شد. روش پژوهش توصیفی تحلیلی است و داده‌ها از منابع کتابخانه‌ای گردآوری شده‌اند. برای این منظور، مجموعه‌ای از کتیبه‌های قلمدان‌های فلزی با محتوای دینی، قرآنی، تاریخی و ادبی مورد بررسی قرار گرفته‌اند. نتایج نشان می‌دهد که زبان در این آثار نه‌تنها وسیله‌ا‌ی برای بیان معنا، بلکه ابزاری برای اعمال قدرت، مشروعیت‌بخشی فرهنگی و تثبیت نظم اجتماعی بوده است. این کتیبه‌ها، با وجود ظاهر تزیینی‌شان، حامل لایه‌های عمیق معنایی و نشانه‌های گفتمان‌های دینی و اجتماعی‌ هستند.

کلیدواژه‌ها

تحلیل گفتمان

کتیبه‌نگاری

قلمدان فلزی

فلزکاری ایران

موضوعات

• تاریخ هنرهای اسلامی

---