تاریخ و فرهنگ

تاریخ و فرهنگ

بازتاب باور‌های شیعی در نگاره‌های نسخۀ مصورتاریخ بلعمی از دورۀ ایلخانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، تاریخ تطبیقی تحلیلی هنر اسلامی، گروه هنر اسلامی، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد، تهران، ایران
2 دانشیار و عضو هیات علمی گروه هنر اسلامی، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد، تهران، ایران
3 استادیار و عضو هیات علمی گروه هنر اسلامی، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد، تهران، ایران
چکیده
نسخۀ مصور تاریخ بلعمی متعلق به دورۀ ایلخانی، قدیمی‌ترین نمونۀ مصور از این کتاب و از اولین متون مصور تاریخی به زبان فارسی است. هدف این مقاله، مطالعه و شناسایی بازتاب مفاهیم و باورهای شیعی در نگاره‌های این نسخۀ مصور بوده و در پی پاسخ به این سؤال است که بازتاب باورهای شیعی در نگاره‌های نسخۀ مصور تاریخ بلعمی از دورۀ ایلخانی، از چه جنبه‌هایی قابل‌پیگیری و تشخیص است؟ این مقاله به روش توصیفی_تحلیلی و تاریخی تهیه شده و شیوۀ گردآوری اطلاعات آن کتابخانه‌ای_اسنادی است. بررسی‌های صورت‌گرفته، نشان‌دهنده بروز و بازتاب باورهای شیعی در نگاره‌های نسخۀ مذکور بوده؛ این باورها از وجوه و جنبه‌های زیر قابل‌پیگیری و تشخیص‌اند: 1- بازتاب مفهوم حدیث ثقلین و تأکید بر جایگاه والای اهل‌بیت عترت و طهارت (ع) در نگارۀ نسب‌شناسی پیامبر (ص) 2- تجلی اندیشۀ علوی در چند نگاره؛ با محوریت نقش و جایگاه ممتاز امام علی (ع) به‌عنوان یار دیرین پیامبر (ص)، قهرمانِ جان‌فشانِ راه اسلام و سرسلسلۀ امامت شیعه 3- وجود اندک تصویرسازی منزلت بخش از سه خلیفۀ نخست از خلفای راشدین.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

الفخر الرازی. التفسیر الکبیر. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1429.
انوری، حسن. فرهنگ بزرگ سخن. تهران: انتشارات سخن، 1387.
بلعمی، ابوعلی. زندگی‌نامۀ پیامبر: جزء سوم تاریخ بلعمی. به‌کوشش امیرحسین خنجی. وبگاه ایران تاریخ، نشر الکترونیک، 1381.
جعفریان، رسول. تاریخ تشیع در ایران: از آغاز تا طلوع دولت صفوی. تهران: نشر علم، 1368.
دانش، کاظم و محمد خزائی. «نمادشناسی رنگ سبز در فرهنگ و هنر ایرانی_اسلامی». پیکره، دوره نهم، ش. 19 (خرداد 1399)، 18-29.
https://doi.org/10.22055/pyk.2020.15725
شایسته‌فر، مهناز. هنر شیعی: عناصر هنر شیعی در نگارگری و کتیبه‌نگاری تیموریان و صفویان. تهران: مؤسسه مطالعات هنر اسلامی، 1384.
شعار، جعفر و محمود طباطبائی. گزیدۀ تاریخ بلعمی. تهران: نشر قطره، 1373.
طباطبایی، محمدحسین. شیعه در اسلام. بی‌جا: نسخه الکترونیک، 1398.
طبری، محمد بن جریر. تاریخ طبری. ترجمۀ ابوالقاسم پاینده. بی‌جا: نسخه الکترونیک، 1389.
قرائتی، محسن. تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، 1383.
علیپور، مرضیه. «بررسی مؤلفه‌های غصب مقام خلافت امیرالمؤمنین علی (ع) در نگاره نسب‌شناسی پیامبر (ص)». در تاریخ تشیع در ایران، دفتر اول. تهران: نشر نگاه معاصر، 1402.
کاظمی‌نژاد، حبیب‎‌الله. مفاهیم شیعی در نقاشی قهوه‌خانه‌ای دورۀ قاجار. رساله دکتری، دانشگاه هنر اصفهان، 1396.
مجلسی، محمدباقر. بحارالانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1403.
معروف الحسنی، سید هاشم. تصوف و تشیع. ترجمۀ سید محمدصادق عارف. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1375.
یعقوبی، احمد بن اسحاق. تاریخ یعقوبی. ترجمۀ محمدابراهیم آیتی. تهران: انتشارات علمی فرهنگی، 1342.
Alexander, David. "Dhul – Faqar and The Legacy of the Prophet, Mirath Rasul Allah". Gladiaus XIX, (1999): 157-188.
Alexander, Victoria. Sociology of the arts exploring fine and popular forms. Melbourne & Berlin: Blackwell publishing, 2003.
Fitzherbert, Teresa. Bal'ami's Tabari :An Mustrated manuscript of Bal'ami's Tarjama-yi Tarikh-i Tabari in the Freer Gallery of Art. Washington, Volume I, Text. Doctor of Phosophy, University of Edinburgh, 2001.
Fitzherbert, Teresa. Bal'ami's Tabari :An Mustrated manuscript of Bal'ami's Tarjama-yi Tarikh-i Tabari in the Freer Gallery of Art, Washington, Volume II, Plates and Figures. Doctor of Phosophy, University of Edinburgh, 2001.
Shani, Raya Y."A Pictorial Representation of the Hadith al-thaqalayn in an Ilkhanid Copy of Balami”s Tarjuma-yi tarikh –i Tabari in the Freer Gallery". in TheIconography of Islamic Art, Edinburg University Press, (2005): 285-309.
Soucek, P. Priscilla."The Life of the Prophet: Illustrated Version". in Content and Context of Visual Arts in Islamic World, ed. Priscilla Soucek, university Park, (1988): 193-217.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 57، شماره 2 - شماره پیاپی 115
پاییز و زمستان 1404
اسفند 1404
صفحه 43-70

  • تاریخ دریافت 26 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 21 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 25 تیر 1404