جامعه‌شناسی تاریخیِ پیوند «تاریخ‌نگاری مقدس» و «ملّت‌سازی» در ایران مدرن (با تأکید بر تاریخ‌نگاری ابراهیم پورداود)

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

رضا پارسامقدم

دکترای جامعه‌شناسی اقتصادی و توسعه، گروه جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، ایران

10.22067/jhistory.2026.97386.1431

چکیده

مقاله حاضر با تلفیق نظریۀ «حافظۀ جمعی» و تحلیل گفتمان برساخت‌گرایانه، به واکاوی نقش تاریخ‌نگاری در شکل‌دهی به هویّت ملی ایرانیان می‌پردازد. این دو رهیافت، با تأکید مشترک بر مؤلفه‌هایی چون گزینشگری، بازسازی خاطره در تعامل با یکدیگر قرار می‌گیرند. «تاریخ نگاری مقدس» برساخته در گفتمان او، به‌طور مشخص در چارچوب فرآیند ملّت‌سازی جای می‌گیرد. پورداود تقابل «عصر ایران پیشااسلامی» و «دورۀ انحطاط پس از اسلام» را بازتولید نمود. پورداوداز یکسو با طرد دوران اسلامی و تبدیل اعراب به «دیگری بنیادین»، به مرزبندی هویتیِ روشنی دست می‌یابد و از سوی دیگر با جذب و ادغام نمادهایی چون زبان فارسی و تشیع، ادعای تداوم تاریخی را طرح می‌کند. در این مسیر، او از دو سازوکار بنیادین بهره می‌گیرد: نخست، بازتولید اساطیر از خلالِ ارتقای متون اوستایی به جایگاه نمادهای هویّت‌ساز؛ و دوم، اعطای تقدّس گفتمانی به این متون، تا آنجا که اوستا به «ناموس ملی» بدل می گردد. بدین‌ترتیب، از رهگذر تاریخ‌نگاری پورداود، مهندسی و جهت‌دهیِ معیّنی به حافظۀ جمعی ایرانیان شکل گرفت. در نهایت، تاریخ‌نگاری پورداودپیوند ناگسستنیِ میان دانش، قدرت و فرآیند هویت‌سازی در دنیای مدرن را به تصویر می‌کشد.

کلیدواژه‌ها

حافظه جمعی

تحلیل گفتمان

تاریخ نگاری مقدس

ملت سازی

پورداود

موضوعات

• تاریخ فرهنگ اسلامی

---